Yaan u yantal ti' México u asab ma'alo'obil kúuchil ti'al u ja'ats'al wóolis

Mónica Mateos-Vega
Oochel Luis Castillo
K'iintsil

Ciudad de México
Viernes 18 ti' enero, 2019

Its’ate’ yaan u láak’intik u ajawil jaats’ boola, le ken beeta’ak u túumben kúuchil báaxalil Los Diablos Rojos del México, patjo’olta’an tumen arquitecto tamaulipecoil Francisco González Pulido, úuchik u k’uubéenta’al ti’ tumen u yuumil le múuch’ báaxalo’, empresario Alfredo Harp Helú.

Beyxan u rejaile’ yaan u beeta’al tumen j boon yéetel j póol meyaj juchitecoil Francisco Toledo. Ts’o’ok u máan óoxp’éel ja’abo’ob úuchik u káajal u beeta’al, yaan jayp’éel u sak pak’ilo’ob ti’al xan u páajtal u bo’onol tumen uláak’ aj its’ato’ob páayt’anta’ano’ob ti’al táakpajali’.

Jump’éel kúuchil tu’ux ma’a chéen u k’ab máax líik’sej ku chikpajali’, ku ya’alik arquitecto ti’ jump’éel k’áat chi’ tsikbal tu beetaj yéetel La Jornada, tumen yaan xan u chikpajal jump’éel wooj beeta’an yéetel acero, tu’ux yaan u ts’a’abal u k’aaba’ tuláakal le máaxo’ob ts’o’ok u táakpajalo’ob ti’al u líik’sa’al: yaan kex 10 mil u túul máak, beey úuchik u k’áata’al ka beeta’ak tumen filántropo Harp Helú.

Tu táanile’ j ts’a’ab jump’éel piramidal woojil, ti’al u chan ts’a’abal u yóol úuchben kaajo’ob, ba’ale’ beyxan u chíikulal tecnología, tumen le áak’abchajake’ yaan u chikpajal jump’éel sak sáasil.

“Yéetel le túumben kúuchila’, yaan k k’exik tuukul ku yantal le ken a’alak metnal, yaan k ilik ma’ jump’éel k’aasil kúuchili’”, ku báaxal t’aan González Pulido, tumen “u beeta’al uts arquitecturae’, ku xa’ak’tik its’at, túumben ba’al wa tecnología yéetel miatsil; tuláakal le ba’alo’oba’ ts’a’aban ti’ le kúuchila’.

“Mantats’ kin náaytik nukuch ba’alo’ob, ts’o’okole’ ku jach ki’imaktal in wóol in wilik kex ts’o’ok u máan ya’abach k’iino’ob ma’ yanen ti’ in lu’umile’, yóok’olal u páayt’anil Alfredoe’ ku páajtal in suut yéetel le noj meyaja’. Le ka’aj a’alab ten “k’a’abéet u beetchajal jump’éel estadioe’’, ba’ax yáax tin tukultaje’: ‘Yaan in beetik u asab ma’alo’obil kúuchil bíin yanak yóok’ol kaab’, jach yaan u yantal u méexikanoil óol yéetel jach túumben.

“Metnáale’ jump’éel kúuchil ku núup’ul tu beel yéetel noj kaaj, leti’ u yóol le noj siibal yaan u beeta’al ti’ Ciudad de México yéetel ti’ k noj lu’umil tumen yuum Alfredo, ts’o’okole’ yéetele’ yaan u chikpajal tu táan táanxel lu’umo’ob ti’al ka ila’ak ba’ax meyajilo’ob táan u beeta’al tumen arquitectos méexikanoilo’ob, je’el bix, le jejeláas ba’alo’ob ku k’a’abéetkunsa’al ti’al u beeta’al kúuchilo’ob, beyxan bix u meyajta’al sáasil, tumen tu lu’umil Méxicoe’ jach jats’uts. Yaan meyajo’ob ts’o’ok u jach chikbesiko’ob México tu táan uláak’ noj lu’umo’ob: weye’ yaan máax ku meyaj tu beel, yaan u nu’ukulil yéetel noj páajtalilo’ob, u ya’abile’ u ti’al táankelemo’ob táan u beetiko’ob arquitectura. Le kúuchila’ yaan u táakpajal ichil le je’elo’obo’, yaan u beetik u pakta’al tumen uláak’ máako’ob”.

González Pulido tu papaxk’a’abtaj u jo’olbesajil meyaj táan u beeta’al tumen jala’ach Andrés Manuel López Obrador ikil táan u ts’áak u muuk’il u yáanta’al deportes, jump’éel ba’al, ku tukultik, ma’ beta’ak ti’ yaanal ja’abo’obi’, tumen ku múul xíimbal yéetel u ti’alikúunsa’al kúuchilo’ob yaan ich kaaj.

Le beetike’, arquitecto tu jach a’alaje’ “le ba’ax tu beetaj yuum Alfredoe’, u k’ubentik ka beeta’ak jump’éel estadioe’, beey jump’éel paak’al ku beetik, ti’al ka líik’ik junkúul mu’uk’a’an yéetel jats’uts che’. U túumben kúuchil Diablos Rojos del México jump’éel i’inaj yaan u chikbesik ya’abach uláak’ ba’alo’ob, tumen yaan u p’áatale’, k láak’o’ob yano’ob tu baantail Magdalena Mixhuca yaan u yóotiko’ob ka jats’utschajak xan u yotocho’ob, ke líik’sa’ak le k’áaxo’ob p’ata’ano’ob chéen beyo’.