Óoxtúul kimen yéetel 172 u túul máak ucha'an loob yóok'olal moson jaats'naj Cuba

Ts'íib yéetel oochelo'ob AFP
K'iintsil

La Habana
Martes 29 ti' enero, 2019

Ya’abach kajtalilo’ob ti’ La Habanae’ tu yáamil niikil ba’al úuchik u yajal bejla’e’, le je’elo’ úuch tumen ja’ats’o’ob ka’awjeak tumen jump’éel mu’uk’an moson tu beetaj u sa’atal u kuxtal óoxtúul máak, tu loobiltaj uláak’ 172 yéetel tu k’askúuntaj ya’abach ba’alo’ob.

“Táan k xíimbaltik jejeláas kúuchilo’ob p’aatal Regla (jump’éel u méek’tankaajil La Habana) tu’ux úuch loob úuchik u jaats’ moson. Ya’ab ba’al k’aschajij, tak walkila’ k yaj óoltik úuchik u kíimil óoxtúul máak, ba’ale’ táan xan u ts’aatáanta’al 172 u túul máak úuch loob ti’ob. Ts’o’ok u ts’a’abal múuch’ilo’ob meyaj ti’al u líik’sa’al ba’al tuka’atéen”, beet ts’íibta’ab ti’ Twitter tu ja’atskabil jo’oljeak lunes tumen u jala’achil Cuba, Miguel Díaz-Canel.

Jump’íit táanile’, u oficialista kúuchil Cubadebate tu ya’alaj “La Habanae’ tu yu’ubaj u máan jump’éel noj moson tu beetaj u sa’atal kuxtalo’ob yéetel tu k’askúuntaj ba’alob ti’ kaajo’ob”, le beetik ma’ yanchaj sáasil ichil jayp’éel horas.

“U muuk’il u jaats’ u yiik’al mosone’ ku páajtal u ke’etel yéetel u muk’il jump’éel chak ik’al na’akan tak categoría 4 wa 5, kex u jaats’ asab jeets’el tu’ux yaan”, ts’íibta’ab te’e portalo’.

Ti’ jump’éel xíimbal meyaj beeta’ab tu noj kaajil le peteno’, u reporterosil AFPe’ tu yilajo’ob bix p’áatik u bejilo’ob barrio Luyanó, tu méek’tankaajil Municipio 10 de Octubre, tu’ux ya’ab ba’al níikij. Yanchaj u tíich’ pak’ilo’ob najo’obe’ lúubo’ob, ka’alikil postes yéetel che’obe’ tu k’atajo’ob bej.

“Chéen ka jan kaj tuláakal ba’al, sáasilo’obe’, je’el bix jump’éel u nojoch yiik’alil le sigloa’. (...) chéen tukultej, il a wil tuláakal ba’al, máan yóok’ol. K’óopte’e, le yaan tu ti’itsil tu’ux kaja’ano’one’, yéetel u che’il laurele’, t’okbil úuchik u beetik”, tu tsolaj ti’ AFP Rodolfo Martínez, máax yaan 50 u ja’abil, yéetel u kajnáalil 10 de Octubre.

Hospital Materno Infantil Hijas de Galicia yanchaj u laj jóok’sa’al máaki’ tumen k’aschaj u kúuchilil. U juumil sirenas ich kaaje’ mantats’ u’uyab u juum, beyxan u juum tup k’áak’o’ob yéetel ambulancias ka’akilik úuchik u séeb péeko’ob ti’al áantaj.

“Tu yóok’olal bix p’áatik kúuchil ts’akyaj úuchik u máan mosone’, yanchaj k jóok’sik k’oja’ano’ob. (...) Tuláakal ko’olelo’ob yéetel u paalale’ ma’alo’ob yaniko’ob”, beey tu tsolaj ti’ AFP máax jo’olbesik Cruz Roja ti’ La Habana, Guiselle Garrido.

Santos Suárez, Vía Blanca yéetel Chibáse’, uláak’ kajtalilo’ob k’aschajo’ob te’e noj kaajo’.

“Jach mu’uk’an moson máan La Habana. Yóok’ol bej tu machen, ichil in kis buuts’, yéetel in watan yéetel in paalal. Yanchaj in píitjo’oltik che’ luba’an, buulil bej, k’a’amkach iik’. Tak ka páatchaj k k’uchul t otoch. Jach ja’ak’ k óol”, beey úuchik u tsikbaltik actor Luis Silva, "Pánfilo", máax tiskbanaj yéetel Barack Obama úuchik u xíimbaltik peten tu ja’abil 2016.

"U juumil jump’éel péepen k’áak’"

Mosone’ máan tu paach jump’éel cháak páa’tanili’ u máan tu chik’inil Cuba, u muuk’il iik’e’ náak tak 100 km ichil jump’éel hora.

“Kajnáalo’obe’ suuka’an u yu’ubiko’ob u k’a’aytal u sejbe’entsil u máan cháak, ba’ale’ ma’ máan tu tuukulo’obi’ beyka’aj ba’al yaan u k’astal p’el máanik las 8 áak’ab”, beey ts’íiba’ab tu pik’il ju’unil Granma, oficial kúuchil ti’al u k’a’ayta’al ba’al tumen jala’achil.

U aj xak’al xookil Instituto de Meteorología (Insmet), Armando Caymares, tu tsolaj ti’ prensa oficale’ “máako’obe’ tu yu’ubajo’ob u juum jump’éel péepen k’áak’ ku meyaj propulsión a chorro”.

Kajnáalo’obe’ tu ts’áajo’ob k’ajóoltbil ti’ redes socialese’, oochelo’ob tu’ux chika’an buulul bejo’ob, kis buuts’ walk’aja’an yéetel nikikbal pak’o’ob. Tuláakal le je’elo’ ich éek’jolch’e’enil.

Ti’ jayp’éel kajtalilo’obe’ sáasile’ ts’o’okili’ u yáax xo’ot’ol ti’al ma’ u yantal sajbe’entsil u yúuchul wa ba’ax, ba’ale’ táan ka’ach u jeel ts’a’abal jujump’íitil úuchik u bin u páajtal u ts’a’abal tuka’atéen.