Ichil jayp'éel ja'abo'obe' yaan u sa'atal kex 40 por cientoil máasewáal t'aano'ob, ku ya'alik ONU

PL
Oochel
K'iintsil

Nueva York, Estados Unidos
Jueves 31 ti' enero, 2019

Máasewáal t’aano’ob yaan yóok’ol kaabe’ sajbe’entsil yaniko’ob tumen táan u sa’atalo’ob, beey u tukultik Organización de las Naciones Unidas (ONU), tumen u 40 por cientoil ti’ tuláakalo’ob yane’ je’el u sa’atalo’ob ti’ le ja’ab bíin taalako’ob wa tumen ka úuchuk ba’al je’el bix táan u yúuchul tak walkila’.

Tu yóok’olal le talamila’, ONUe’ tu jets’aj u ja’abil 2019 beey Año Internacional de las Lenguas Indígenas yéetel tu beetaj jump’éel noj t’aan ti’al ka beeta’ak ya’abach meyajo’ob ti’al u táakmuk’ta’al máasewáal t’aano’ob.

Ti’ yóok’ol kaabe’ ku yu’ubal u juum kex 7 mil u p’éel táano’ob, ti’ le je’elo’obo’ 6 mil 700 u p’éelale’ máasewáal t’aano’ob, beey úuchik u jets’ik Organización de Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (Unesco).

Máax jo’olbesik Lenguas Indígenas del Ministerio de Cultura ti’ u lu’umil Perú, Agustín Panizo, tu ya’alaj máasewáal kaajo’obe’ u jets’majo’ob nu’uktajilo’ob kuxtal k’a’anantak ti’al kaaj, ts’o’okole’ tuláakal le nu’uktajilo’obo’ ti’ ta’aka’an ichil u t’aanilo’ob. Ba’ale’ walkila’, ya’abach ti’ le t’aano’obo’ yaan u sajbe’entsil u sa’atalo’ob, tu paache’ ti’ xan ku sa’atal miatsil yéetel u nu’uktajilo’ob kaaj.

U sa’atal jump’éel t’aane’ ku beetik u yantal u sajbe’entsil u sa’atal xan u kaajil, le beetik ONUe’ táan u k’áatóoltik ka ts’aatáanta’ako’ob bul ja’ab. Ichil América Latinae’ óoli’ u jo’ojaatsil ti’ tuláakal le 522 u p’éel máasewáal kaajo’ob yane’, ch’éen u t’aniko’ob t’aan suuk u beetiko’ob: 44 ti’ le je’elo’obo’ chéen káasteláan ku t’anko’ob yéetel uláak’ 55, chéen portugués.

Ti’ le 420 u p’éel kuxa’an t’aano’ob yaan te’e baantao’, 26 por ciento ti’ le je’elo’obo’ yaan u sajbe’entsil u sa’atalo’ob, ba’ale’ tu baantail tu’ux yaan u petenilo’ob Caribee’ óoli’ ts’o’ok u laj sa’atalo’ob.

Ts’o’okole’, 103 u p’éel ti’ le je’elo’obo’, t’aano’ob ku yu’ubal ti’ u xuul kaajilo’ob yéetel ku k’a’abéetkunsa’alo’ob kex tumen ka’ap’éel lu’umo’ob. Ichil le je’elo’obo’ ti’ yaan quechua, ku yu’ubal ti’ ukp’éel noj lu’umo’ob: Argentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Chile, Ecuador yéetel Perú.

Tu ja’abil 2016e’, Asamblea Generale’ tu jets’aj 2019 beey Año Internacional de las Lenguas Indígenas ti’al u péektsiltik yéetel u yoksik tu tuukul kaaj, k’a’anan ka kaláanta’ak yéetel ka táakmuk’ta’ak t’aano’ob, je’el bix xan máako’ob t’anik, unaj u beeta’al nu’ukbesajo’ob ti’al u kanik máak xook yéetel ts’íib, u xu’ulsal óotsilil yéetel u múul meyaj máak.

Aj xak’al xooke’ ku ya’aliko’obe’, le ken sa’atak jump’éel máasewáal t’aane’, ku yúuchul tumen ku yantal u k’exik tu’ux kaja’ano’ob máak t’aanik, mina’an taak’in ti’ob, ma’ kaambanaja’ano’obi’, yaan óotsilil, ku jumpáaykunsalo’ob, ku péech’óolta’alo’ob yéetel ma’atech u chíimpolta’al u páajtalilto’ob.

Ichil ba’ax je’ets’a’an tumen Unescoe’, u kaláanta’al máasewáal t’aano’obe’ je’el u yáantaj ti’al ka páatak u beeta’al ba’ax jets’a’an ti’ Objetivos de Desarrollo Sostenible yéetel je’el xan u mu’uk’ankúunsik u páajtalil wíinik.

Léelo en español haciendo clic aquí.