U cha'anil 'Los días de Ayotzinapa' ku meyaj ti'al ma' u tu'usul máak: Sebastián Gamba

U documentalil Netflixe’ “ku tsi’iktik oficial xaak’al beeta’ab yóok’lal Iguala”

Ana Mónica Rodríguez
Oochel Cortesía de la producción
K'iintsil

Lunes 18 ti' febrero, 2019
Ciudad de México

Bix u kuxtalil máax ta’aytak u chukik jo’op’éel ja’ab úuchuk jump’éel talam ba’al ojéelta’ab tumen tuláakal kaaj, tu’ux mantats’ ku yantal yaj óolal, yéetel tu’ux ma’ ts’a’abak si’ipil tu yóok’ol máax sa’atbes u 43 normalista xoknáalo’ob.

Ichil u cha’anil documental Los días de Ayotzinapa ku tsi’iktal xaak’al ts’a’ab k’ajóoltbil oficialmente yóok’olal ba’ax úuchij, ts’o’okole’ ku ye’esa’al bix úuchik u yúuchul ba’al yéetel u jejeláasil paakat, ti’ bix u tukulta’al úuch ba’al tu yáak’abil 26 ti’ septiembre ti’ u ja’abil 2014, tu kaajil Iguala, Guerrero. Cha’ane’ ku páajtal u yila’al ti’ Netflix.

“Kuxa’an úuchik u biinsa’alo’ob, kuxa’an k k’áat ka su’utuko’ob”, “Tuláakalo’on Ayotzinapaon” yéetel “¡Kiinsaj máak, kiinsaj máak!”, awato’ob k’áatik ka je’ets’ek u si’ipil máax beet k’aas, ts’o’okole’ ma’atech u máakal u chi’ob kex ta’aytak u chukik jo’op’éel ja’ab úuchik u kíinsa’al yéetel u sa’atbesa’al u xoknáalilo’ob u najil xook Normal Rural Raúl Isidro Burgos.

Sebastián Gamba, máax tu beetaj u productor ejecutivoil ti’ le cha’ano’, tu ya’alaj: “T xachikbáaj k e’esik bix úuchik u yúuchul; ba’alo’ob je’el bix le je’ela’ ma’atech u sa’atal, ba’ale’ je’el bix u máan ja’abo’obe’ ku sa’atal ti’ máak bix úuchik u yúuchul ba’al.”

Ba’ax t tukultaj yóok’olal ba’alo’ob ku beetik u jach yantal yaj óolale’, “leti’ u k’a’ananil k ilik ba’ax ma’ séeba’an u jan ila’ali’ ti’al beyo’ u páajtal k jeel tukultik ba’al. Je’el u yúuchul ma’ u yojel máak u jaajili’, ts’o’okole’ le ba’ax úucho’ tala’am ti’al u yojéelta’al, ba’ale’ le je’ela’ je’el u u meyaj ti’al ma’ tu’usul máak.”

Tu cha’anil Los días de Ayotzinapa ku chikbesal u jejeláasil xaak’al beeta’ab, ju’uno’ob, pik’il ju’uno’ob yéetel táabsajilo’ob, beyxan u jejeláasil tsikbalo’ob beeta’an tumen máaxo’ob béeychaj u púuts’ulo’ob yéetel ti’ u taatatsilo’ob máaxo’ob sa’atbesabo’ob, yéetel u aj ka’ansajo’ob. Beyxan ku chikbesa’al ta’absajilo’ob j ch’a’ab yéetel celular ti’ le áak’abo’. “Te’elo’ ku yu’ubal bix u wáak’al ts’oon, óoli’ beey táan u ts’o’onol ba’alche’”.
J ts’íib Paco Ignacio Taibo II u yojel ba’ax ucha’an, ts’o’okole’ ku tsikbal xan yóok’lal, ba’ale’ u t’aane’ ku péeksik u yóol máak tumen leti’ tu k’ubaj u yóol ti’al ka je’ets’el si’ipil yóok’ol máax k’a’abéet, je’el bix ucha’an yéetel uláak’ ba’alo’ob, tu ya’alaj Gamba.

Beyxan ku mu’uch’ul u tsibalil “periodistas máaxo’ob tu ts’íibtajo’ob wa ba’ax tu yóok’lal, je’el bix u xaak’alil Paula Mónaco Felipe, John Gibler, Anabel Hernández yéetel u meyajil máaxo’ob chikbesik Equipo Argentino de Antropología Forense, ichil uláak’ aj xaak’alo’ob yéetel mola’ayo’ob.

Yóok’olal bix u tsikbalta’ale’, Gambae’ tu ya’alaj: Lalaj k’áat chi’ tsikbale’, táakbesa’ab tu súutukil úuchik u jóok’ol xan ti’al u k’ajóolta’al, ti’ u k’iinil úuchij, tumen beey úuchik u bin u táakpajalo’obi’. Beyxan tsikbalnajo’ob yéetel máaxo’ob táan ka’ach u beetik u funcionario’ob, ba’ale’ mix juntúul tu yóotaj ka k’áatchibta’ako’ob. U jaajile’, taak ka’ach k ojéeltik ba’ax ku tukulta’al tumen uláak’ u jaatsil ba’ax úuchij.

Ojéelta’an ti’ yóok’ol kaab

Te’e cha’ano’ ku chikpajal bix u tukulta’al úuch loobilaj ti’ u lu’umil México, ba’ale’ ba’ax jach sáasil yanike’, leti’ úuchik u jach ojéelta’al ti’ táanxel lu’umo’ob, tajan ya’ab úuchik u tsikbalta’al yéetel ya’ab úuchik u yúuchul ts’íib tu yóok’lal tumen loobilta’ab u páajtalil wíinik México, ts’o’okole’ k’i’itpaj ti’ uláak’ lu’umo’ob.

Tu yáax jaatsil cha’ane’ ku chikpajal “u yáak’anil Iguala yéetel nojoch operativo beeta’ab, ts’oon yéetel bix úuchik u táakpajal u muuk’il kanan kaaj. Leti’e’ yáax ba’al ku cha’antalo’. Ken ts’o’okoke’, u tsikbalil máaxo’ob páatchaj u púuts’ulo’ob wa máaxo’ob k’ucho’ob tu ts’ook; ti’ yaan xan ichil jump’éel u k’áat chi’ tsikbalil juntúul periodista k’uch tu súutukil táan u beeta’al jump’éel k’a’aytajil tsikbal maanal chúumuk áak’ab.”

U ka’a jaatsile’ ku chikbesik “ba’ax a’alab tumen jala’ach yóok’lal bix úuchik, ku ya’alike’ operativoe’ múul beeta’abik yéetel u jo’opóopil Iguala, tumen -a’alabe’- ma’ u k’áat ka k’askúunta’ak jump’éel meyajil táan u beeta’al ka’ach tumen u yatan; u jaajile’, tu séebanil u jan ilik máake’, jach talam ka beeta’ak jump’éel tajan nojoch operativo je’el bix le je’elo’, tu’ux táakbesa’ab u muuk’ jejeláas aj kananilo’ob, ts’o’okole’ ku píitmáansik tak u muuk’il ku páajtal u yantal ti’”.

U yoochelil cha’ane’ jóok’sa’an ti’ jayp’éel ja’abo’ob tumen Juan C Martínez, Víctor Figueroa yéetel Rafael López, ti’ u mola’ayil Telesur.

Los días de Ayotzinapa, jo’olbesa’ab tumen Matías Gueilburt yéetel u producciónil periodísticail Cecilia González yéetel u ts’íib t’aanil Nicolás Gueilburt, ku chikbesik ba’ax úuch yéetel u 43 xoknáalilo’ob Ayotzinapa.