Ichil cien ja'abo'obe' yaan u sa'atal "u táanchúumukil le 6 mil máasewáal t'aano'ob yaan yóok'ol kaab"

Jorge A. Pérez Alfonso
Boonil María León González
K'iintsil

Oaxaca
Jueves 21 ti' febrero, 2019

Walkila’, ti’ yóok’ol kaabe’ yaan kex 6 mil máasewáal t’aano’ob, ba’ale’ ichil ba’ax tukulta’an bíin úuchuke’, u múuch’kabil Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (Unesco) ku ya’alike’ “ichil 100 ja’abo’obe’ yaan u sa’atal u táanchúumukil”, beey tu jets’aj Yásnaya Elena Aguilar, máax táaka’an ti’ Colegio Mixteco (Colmix). Leti’e’ ku tukultik tu lu’umil Méxicoe’, t’aano’ob asab sajbe’entsil yaniko’obe’, leti’e’: ayapaneco, kiliwa, oluteco yéetel ixcateco, le ts’ooka’ méek’a’an tumen otomangue baatsil.

Ichil jump’éel k’áat chi’ beeta’ab ti’ ka’aj ts’o’ok jump’éel tse’ek tu beetaj tu kúuchil Centro Cultural San Pablo, yóok’lal bix yanik u máasewáal t’aanilo’ob Oaxacae’, tu tsikbaltaj jump’éel ti’ le asab k’a’anan talamilo’ob yaan ti’ máasewáal t’aano’obe’ leti’e’ laj sajbe’entsil yanik u sa’atalo’ob.

Tu lu’umil Méxicoe’, ku tsolik, le talamila’ táan u yantal tumen mina’an chuka’an a’almaj t’aano’ob tu’ux ka je’ets’ek u ts’aatáanta’alo’ob, tumen kex chíimpolta’an máasewáal t’aano’ob beey nacionalo’obe’, “le bix u paktalo’ob tumen noj lu’ume’ ma’ k’éexeki’”.

Wa juntúul máak ku t’anik ixcateco ku kóojol ti’ jump’éel u kúuchil jala’ach ti’al u k’áatik je’el ba’axak meyajil, ts’o’okole’ ku t’aan je’el bix u yojele’, ma’atáan u kaxtik máax núukik ti’, chéen ku yúuchul wa ku t’anik káastelan; “ma’atáan u k’a’abéetkunsa’al máasewáal t’aano’ob je’el bix jets’a’an unaj u yúuchul ti’ a’almaj t’aan, ba’al yaan u yil yéetle u tooj óol wíinik yéetel kaambal”.

Le je’elo’ ku beetik u yantal u t’a’anal káastelan tumen máaxo’ob t’anik máasewáal t’aan ti’al ka páatak u yantal le jejeláas meyajo’ob ku ts’a’abal tumen mola’ayo’ob, kex tumen yaan tu’ux jeets’el unaj u k’a’amalo’ob yéetel le t’aan ku beetiko’ob, le beetik le ken máanak k’iine’ leti’obe’ ku káajal u p’ektiko’ob u t’aanilo’ob yéetel ku ch’éenel u ka’ansiko’ob ti’ u paalal. Le beetike’, ku ya’alik Yásnaya Elena Aguilar, u káastelan t’aan máak’ ts’o’ok u p’áatal mantats’ u yúuchul.

Wakp’éel u t’aanilo’ob Oaxaca

Tu lu’umil Oaxacae’ ku t’a’anal wakp’éel t’aano’ob, ti’ le je’elo’obo’ ku xíitil jayp’éel u jejeláasil. Kex yaj óol u ya’alale’, u jala’achilo’ob le noj lu’umo’ob yéetel federalo’ob ti’ le ts’ook ja’abo’obe’, ku ch’a’achibtik u táakmuk’ta’al le t’aano’oba’, ba’ale’ mix jump’éel u beet u chi’ichnaktal jala’ach ti’al ka u beet u yantal jejeláas t’aano’ob ti’ u meyaj, tumen “leti’e’ jala’achilo’, tu yóox jaatsile’, máax pe’echabtik u páajtalil t’aano’ob, kex tumen ku táakmuk’ta’alo’ob tumen a’alamaj t’aano’ob”, tu ya’alaj Yásnaya Elena Aguilar.