Ma' ya'ab máak ku xook ich máasewáal t'aano'ob

Reyes Martínez Torrijos
Boonil
K'iintsil

Viernes 22 ti' febrero, 2019
Ciudad de México

U jala’achil Ciudad de Méxicoe’ (CDMX) yaan u líik’sik jump’éel najil xook tu’ux ka kaambanak máak ti’al u jóok’olo’ob beey u aj ka’ansajilo’ob wakp’éel máasewáal t’aano’ob, ts’o’okole’ te’e k’iino’oba’ táan xan u beeta’al u ye’esajil Muestra Lingüística Indígena tu k’íiwikil le noj kaajo’, tu’ux yaan u yu’ubal u juum máasewáal t’aano’ob ku yu’ubal te’e kaajo’, beey úuchik u ya’alal tumen Larisa Ortiz Quintero, máax jo’olbesik Secretaría de Pueblos y Barrios Originarios y Comunidades Indígenas te’e noj kaajo’.

Le najil xooko’ yaan u káajsik u meyaj te’e ja’aba’ yéetel zapoteco, triqui, ñañú, mixe, nahua yéetel uláak’ jump’éel t’aan unaj u je’ets’el te’e k’iino’oba’. “Tak walkila’ mina’an mix jump’éel a’almaj t’aan ts’aatáantik ja yanak jump’éel u nu’ukil u yúuchul kaambal. Jach ma’ ya’ab máak ku xokik le áanalte’ob ts’íibta’an ich jejeláas máasewáal t’aano’ob, tumen k’a’anan u ka’ansal máak xook”, beey tu tsolaj Quintero ti’ jump’éel tsikbal yéetel La Jornada.

‘‘Ti’ le 68 máasewáal t’aano’ob ku yu’ubal ti’ u lu’umil Méxicoe’, yaan 30 u p’éelal sajbe’entsil u sa’atalo’ob. Mola’ay kin jo’olbesike’ yaan u múul meyaj yéetel u mola’ayilo’ob Lenguas Indígenas yéetel Pueblos Indígenas, beeyxan yéetel noj najilo’ob xook, ti’al ka páatak u je’ets’el tu beel.”

Beyxan tu k’a’aytaje’, yaan u k’u’ubul chíimpolalo’ob yóok’lal u túumbenkunsajil máasewáal t’aano’ob yéetel ti’ j ka’ansajo’ob u k’ubmaj u yóolo’ob ti’ u ka’ansal máasewáal t’aano’ob.

U beeta’al ba’ax jets’a’an ti’ a’almaj t’aan

Yóok’lal u ye’esajil Muestra Lingüística Indígena, Larisa Ortiz Quinteroe’ tu ya’alaj táan u beeta’al ti’al “u káajal k ka’ansik k xikino’ob ti’al k u’uyik u juumil le jejeláas t’aano’ob yaan, ka’alikil u bin u k’ext’anta’al tu súutukil táan u ya’alal. Ya’ab ba’al yaan u páajtal u yila’al ti’ le je’elo’.

“Ma’ jeets’el u nu’ukil u ts’íibta’al le t’aano’ob je’elo’. Tak walkila’ chéen ka’ap’éel ts’o’ok u meyajta’ali’: maaya yéetel táan k ilik ka páatak u je’ets’el ti’ ñañú. Táan u jach binetik ka yanak a’almaj t’aano’ob je’el bix le je’elo’, beyxan ka yanak xan u taak’inil u yúuchul meyaj yéetel ka yanak u yóol máak u t’aniko’ob”, ku ya’alik.

U mola’ayil Secretaría de Pueblos y Barrios Originarios y Comunidades Indígenas ti’ Ciudad de Méxicoe’, beeta’an tu k’iinilo’ob táan u meyaj Claudia Sheinbaum. U tuukulile’, ku ya’alik, leti’ ka béeyak u yúuchul ba’ax jeets’el ti’ u ts’íbil a’almaj t’aano’ob yóok’lal máasewáal t’aano’ob.

Ku tsiklbatike’ yaanal bix u kuxtal máasewáal kaajo’ob le ken p’áatako’ob tu kaajalo’ob; kúulpachile’, “u ya’abilo’obe’, kaambanaja’ano’ob yéetel biinja’ano’ob xook, aj its’ato’ob, aj xak’al xooko’ob, ichil uláak’o’ob, le beetik k’a’anan u je’ebel uláak’ bej ti’al u je’ets’el u a’almaj t’aanilo’ob tu’ux ka táakmuk’ta’ako’ob”.

Meyaj ku beeta’al te’e tu’ux yano’, ku kaxtik u jelbesik políticas públicas jeets’el yóok’ol máasewáal kaajo’ob tumen “ paternalista u tuukulil, chéen juntúul u xiib yuumil, le beetik k’a’anan u jeel tukulta’al bix u chíimpolta’al yéetel bix u táanóolta’al ti’ ka’ap’éel bejo’ob: u chikbesa’al yaan máasewáal kuxtal ti’ noj kaaj yéetel u chíimpolta’al”.

Ku tsolik: ‘‘Ti’ Ciudad de Méxicoe’ ojéela’an yaan ichil 139 yéetel 141 máasewáal kaajo’ob, 56 múuch’ kajtalo’ob, ts’o’okole’ ti’ le je’elobo’ maanal ti’ u 60 por cientoile’ tu k’ab yaan u k’áaxo’ob, ts’o’okole’ ya’ab u kajnáalilo’ob uláak’ máasewáal kaajo’ob kaja’ano’ob te’e noj kaajo’. U diiez por cientoil u kajnáalo’ob Ciudad de Méxicoe’,
máasewáal máako’ob”.

68 u p‘éel noj tuukulo’ob

Ortiz Quintero ku ya’alike’, ichil ba’ax je’ets’ tu ja’abil 2015 tumen Instituto Nacional de Estadística y Geografía, ti’ Ciudad de Méxicoe’ yaan kex 128 mil u túul máak t’anik 55 u p’éel t’aano’ob ti’ le 68 u p’éel yaan ti’ u lu’umil México. Ts’o’okole’, óoli’ kex 800 mil u túul máako’obe’ ku ya’aliko’obe’ ti’ siijilo’ob ichil jump’éel máasewáal kaaj, tak wa ku t’anko’ob ja’al ba’axak t’aanil wa ma’.

E’esajil táan u beeta’al Zócaloe’ yaan u táakbesik meyajil k’abo’ob, its’at, jazz ich tzotzil yéetel tzeltal, beyxan ópera “ti’al u yantal uláak’ jump’éel paakat ti’ bix u yúuchul t’aan, ba’ale’ yéetel tuláakal u ma’alo’obil je’el ba’axak uláak’ miatsile’”.