Ku sa'ap'al u pak'ilo'ob ja'

K’a’al Islas Marías tumen ya’ab taak’in ku xu’upul tu yóok’lal

Emir Olivares y Dennis A. García
Oochel Cuadratín
K'iintsil

Miércoles 27 ti' febrero, 2019

U petenilo’ob Islas Maríase’ ti’ p’aatal tu jáal ja’il Nayarit, 112 kilómentros u náachil, ba’ale’ ka ts’a’ab u beelale’, tukulta’ab ka meyajnak beey u kúuchil k’alabile’ ti’al u náachkunsa’al u jach sajbe’entsil máako’ob beetik sajbe’entsil ba’alo’ob ti’ kaaj, ti’al u káajbal siglo XX. Yóok’lal ich ja’ yane’, ma’ tu páajtal u púuts’ul máax k’ala’ani’, tumen yáaxe’ náach yanik, ts’o’okole’ jach yaan u muuk’ u yáalkab ja’ yéetel ti’ kaja’an ya’ab k’anxoko’ob.

Walkila’, ta’aytak u chukik 114 ja’abo’ob beeta’ak, le beetike’ jala’ach Andrés Manuel López Obradore’ tu mokt’antaj tu k’iinil lunes 18 ti’ febrero, jump’éel mokt’aan meyaj ti’al k’e’exel u beelal. Bejla’e’ ma’atáan u k’a’alal máaki’, yaan u súutul Centro Natural y Cultural Muros de Agua-José Revueltas. Le je’elo’, je’ets’ tumen u k’a’abéetkunsa’al beey kúuchil ti’al u k’a’alal máake’ jach táaj ko’oj, ku yantal u xu’upul 727 millonesil pesos tu yóok’lal.

Kúuchil k’alabile’ káaj u meyaj tu winalil mayo ti’ u ja’abil 1905, tu k’iinil táan u beetik u jala’achil Porfirio Díaz, tumen leti’e’ ti’ u ts’ook k’iinilo’ob u meyaje’, yanchaj ya’ab máak k’a’alij tumen ma’atech u tuukulo’ob je’el bix u ya’abil máak. Tu k’iinilo’ob porfiriatoe’, tu ja’abil 1910, beeta’ab xan Manicomio General La Castañeda. Tu’ux ojéelta’ab yanchaj xan máak loobilta’ab, péech’óolta’ab yéetel beeta’ab ba’al ma’ unaj ti’obi’.

Ojéelta’ab yaan petenilo’obe’, tu yáax ja’abilo’ob Colonia. Máax ti’ ku p’aatale’, ba’ateta’ab tumen Hernán Cortés yéetel Nuño de Guzmán; ba’ale’ u jaajile’, k’a’abéetkunsa’ab tu beel tak sisglo XIX. Máan tu k’ab jaytúul máako’obe’, tak tu winalil enero ti’ u ja’abil 1905, tu’ux Gila Azcona, u viudail Manuel Carpena –u ts’ook yuumil yanchaj ti’e’- tu konaj ti’ u jala’achil Porfirio Díaz, tu k’áataj 150 mil pesos tu yóok’lal. Tu jo’oloj kamp’éel winalo’obe’, jala’ache’ tu beetaj jump’éel mokt’aanil ti’al u sutik jumpéel federeal kúuchil k’alabil.

Patrimonio Natural de la Humanidad

Petenilo’obe’, k’aaba’inta’ab beey Área Natural Protegida, yéetel u jaatsk’aaba’il reserva de la biosfera, tu ja’abil 2000; ba’ale’ tu paach jo’op’éel ja’abobe’, u múuch’kabil Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura tu jets’aj u k’aaba’ beey Patrimonio Natural de la Humanidad, yóok’lal u jejeláasil ecológica kuxtal ku yantal te’elo’.

Maanal ti’ jump’éel siglo ti’ u k’iinilo’ob táan u meayje’, pakta’ab le kúuchilo’ tumen a’alabe’ ku beeta’al k’aasil ba’al yéetel péech’óol ti’ máaxo’ob k’ala’ano’ob te’elo’. Tak ti’al u ja’abilo’ob 40 yéetel 50 ti’ le siglo máaniko’, ka káaj u k’uchul u yáax baatsilo’ob máaxo’on k’ala’ano’obi’, ti’al u múul kajtalo’ob te’el yéetelo’obi’, le beetik jach jelpaj ti’ le uláak’ kúuchilo’ob k’alabil yaan ti’ u lu’umil México, tumen le ken yanak u yoksa’al wa máaxe’, ku p’áatale’ óoli’ je’el bix suuk u kuxtal máak wa jáalk’ab yanik.

Yóok’lal u pak’ilo’ob ja’ile’, je’el bix k’aaba’inta’ab tumen duranguense j ts’íib José Revueltase’, máax yanchaj u k’a’alal te’e petenilo’ ichil u ja’abil 1932 yéetel 1935 tu yóok’lal políticae’ (tu’ux yanchaj xan u k’a’alal Lecumberri), máan xan María Concepción Acevedo, La Madre Conchita, máax tukult u kíinsa’al jala’ach Álvaro Obregón, beyxan Juan Manuel Martínez Macías, El Padre Trampitas, voluntario j k’iin xaanchaj 37 ja’abo’ob te’elo’, yéetel tu kanaj u biinsubáaj yéetel u jach k’aasil máako’ob k’a’alo’ob te’elo’. Ichil uláak’o’ob.

Tu ja’abil 1970, máax táan u beetik u jala’achil te’e k’iino’obe’, Luis Echeverría tu xíimbaltaj le kúuchilo’, tu’ux tu k’amaj u jejeláasil tak poolo’ob tumen ku loobilta’al máaki’. Le beetike’ tu túuxtaj sutbil jump’éel kúuchil readaptación social. Ba’ale’, kex beyo’ láayli’ loobilta’ab máaki’.

Ichil ba’ax ojéelta’abe’, tu ja’abil 1989e’ juntúul ti’ le máaxo’ob k’a’ale’, púuts’ij. U k’aaba’e’ Carlos Miralrio Mujica, máax ts’a’ab u si’ipil tumen tu kíinsaj ka’atúul máak. Ka púutse’ tukulta’abe’ kíimij, ba’ale’ jeel ma’ach ti’ Ciudad de México, úuchik u yokoltik ba’alo’ob ti’ jump’éel najil k’uj.

Tu winalil febrero ti’ u ja’abil 2013, tu much’ajubáaj kex 600 máako’ob k’ala’anob ti’al u k’áatiko’ob ti’al u k’áatiko’ob ka utschajak bix u kuxtalo’ob te’elo’, ba’ax ku jaantiko’ob yéetel ka yanak ts’aak ti’ob.

Lunes máanika’, jala’ach López Obradore’ tu k’a’aytaj u k’a’alal. Walkila’, ti’ le 656 u túul máak k’ala’ane’, yaan 200 ti’ le je’elo’obo’, ts’o’ok k’uchul u k’iinil u cha’ak’abta’alo’ob, u yalabile yaan u t’o’oxolo’ob ti’ uláak’ kúuchilo’ob k’alabil.