U cha'anil jáal ja'e', táan u cha'ak u muuk'

Juan Manuel Contreras
Oochel Juan Manuel Contreras
K'iintsil

Lunes 4 ti' marzo, 2019
Progreso, Yucatán

U seten u’uyal u juum paax yéetel u ki’ichkelem boonilo’obe’ leti’ ba’ax yanchaj tu cha’anil Jo’ yéetel Progreso. U ts’ook kaaja’, ts’o’ok jo’op’éel ja’ab káajak u ch’a’ak u muuk’, úuchik u je’ets’ele’ le cha’an suuk u beeta’al tu noj kaajil Jo’e’ yaan u káajal u beeta’al tak tu chan kaajil X’matkuil, ba’ale’ kaaje’ ma’ jach ma’alob úuchik u k’amik k’eexil yóok’lal u cha’anil ajaw Momo.

Paax ku yu’ubal ti’ u ja’ajats’al percusiono’ob tumen u jejeláasil batucadase’, tumen le je’elo’ jump’éel ba’al chikbesik u yúuchul cha’an. Je’el bix u máan jujump’éel u múuch’ilo’obe’, ku ye’esiko’ob xan u yóok’otil ichil u jáal ja’il le k’áak’náabo’.

Sábadoe’ ich “jets’eknakil u máan k’iin”, ku ya’alik wa jutúul máak. Kex tumen beey u ya’aliko’obe’, ya’ab ti’ u kajnáalilo’ob Jo’e’ ku ch’a’akob bej ti’al u bino’ob tak jáal ja’, ti’al u cha’antiko’ob óok’ot yéetel u yu’ubiko’ob paax.

Beey túuno’, jats’tuts ba’ax ku yúuchul ti’ jump’éel u ti’itsil noj bej, tak tuláak’ ti’itsilo’; tu noojol máalekone’ ti’ tsola’an u escenariosil u kúuchilo’ob radio, tu’ux ku yu’ubal paax suuk u yu’ubal ti’ méek’tan kaajo’ob, ba’ale’ tu xaman ti’itse’ ku yu’ubal electrónika paax, tu’ux ku múuch’ul táankelemo’ob ti’al óok’ot.

Yóok’lal ba’ax yaan u yil yéetel kananile’, u policíail le kaajo’ yéetel xan ti’ u lu’umil Yucatáne’ ma’ ila’abob jumpuli’, beey úuch tu k’iinil sábado. Juntúul j kanan kaaje’ tu ya’alaje’ tak te’e súutuko’ mixba’al bin úuchuk ti’al u k’a’abéetkunsalo’obi’, ts’o’okole’ laj tu beel yanik ba’al ti’al u k’a’amal máak tu jo’oloj.

U brigadistailo’ob Cruz Rojae’ láayli’ ti’ ku sutulsuuto’obi’, ti’al u yilko’ob laj tu beel yanik ba’al. Chéen yanchaj u ts’aatáanta’al ka’atúul máak tumen jach u yuk’majo’ob, ts’o’okole’ “mix ba’al uláak’ ba’ax ucha’an”, tu tsikbaltajo’ob.

Te’e cha’ano’, ku yila’al 14 u p’éel carros alegóricos yéetel u múuch’ilo’ob óok’ot, káaj jump’éel hora ti’ u súutukil tukulta’an yaan u káajal. Táankelemo’ob, nojoch máako’ob yéetel máako’ob táakano’ob ichil u múuch’il LGBT tu ye’esajo’ob u jach ma’alo’obil u yóok’oto’ob.

Yanchaj máax a’ale’, le ja’aba’ ma’ taasa’ab mix juntúul k’a’anan áartistail, tumen le ja’ab máaniko’, láayli’ ti’ u cha’anil Progresoe’, t’a’an Molotov ti’al paax, te’e súutuko’ múuch’ ya’ab máako’ob uts tu yich rock mexicano, ba’ale’ te’e ja’aba’ ma’ beyi’.