Unaj u seten úuchul ts'oon, ba'ale' yéetel u nu'ukulil ch'a'a oochel: Jesús Villaseca

'Disparos', cha’an yóok’lal u kuxtal u táakelemo’ob Iztapalapa, e’esab Guadalajara

Jorge Caballero
Oochel Arturo Campos Cedillo
K'iintsil

Jueves 14 ti' marzo, 2019
Guadalajara, Jalisco

Ba’ax ku chikbesa’al yéetel ku ya’alal ichil u documentalil Disparose’, mu’uk’an. Le beetike’ tu súutukil úuchik u cha’anta’al ti’ u cha’anil 34 Festival Internacional de Cine de Guadalajara (FICG), tu kúuchil Cinetecae’, tu beetaj tak u yok’ol máaxo’ob bino’obi’.

U ja’il u yich máax ku cha’ano’obe’ áalkabnaj ka’alikil ila’ab u tsikbalil Yahir Cabrera yéetel u j ka’anasjil Jesús Villaseca, juntúul j múul meyaj yéetel j ch’a’a oochelil ti’ La Jornada, yéetel le tsoolilo’.

Rodrigo Hernándeze’, tu múul jo’olbesaj u beeta’al cha’an yéetel Elpida Nikou, ba’ale’ leti’e’ tu ya’alaj tu súutukil táan u tsikbal yéetel máaxo’ob bino’ob cha’an: “K’uch junsúutuk ti’ u táabsajil Disparose’, jach ki’imakchaj k yóol tumen t k’ajóoltaj k’a’anan baatsilo’ob, je’el bix u ti’al Yahir yéetel ti’al Villaseca. Ts’o’okole’ ok’om óol u yantal u bin máak Iztapalapa; taak ka’ach k beetik jump’éel cha’an tu’ux ka yanak alab óolal, taakchaj k e’esik bix úuchik u máan táayer tu’ux ku yantal uláak’ páajtalilo’ob ti’ táankelemo’ob ichil u k’iinilo’ob tu’ux táan u yantal jejeláas talamilo’ob”.

Léeyli’ ichil le tsikbalo’, Nikou tu ya’alaj: “Jump’éel ba’ax t kanaje’, leti’ k na’atik ti’ méek’tan kaajo’ob je’el bix Iztapalapae’ ma’ ya’ab ba’al yaan ti’al u náaysik u yóol táankelemo’ob, jach jump’íit ba’al -je’el bix jump’éel táayer ti’al u ch’a’abal oochel- yaan u ti’al u náachkunsik u yooko’ob yéetel ti’al u k’exik u kuxtalo’ob”.

Rodrigo Hernández tu sáasilkunsaje’ “Ti’ Iztapalapae’ t ch’a’aj u asab ma’alobil ba’al ba’ale beyxan u jach k’aasil, le beetik taak k e’esik ma’ chéen loobilaj yéetel óotsilil, beyxan taak k e’esik bix u paklan áantikubáaj baatsilo’ob, bix múul yaniko’ob; cha’ano’ob, k’iimbesajo’ob… tuláakal le ba’alo’oba’ ku beetiko’ob u yantal Iztapalapa, ba’ale’ tu bak’pachile’ ti’ xan ku sutulsuut tu’ubsajil yéetel loobilaj, u p’a’atal paachil kaaj. U ma’alobile’, kex yaan tuláakal le talamilo’oba’ láayli’ u yantal kex jujump’íitil utsil ba’al ti’al táankelemo’ob, je’el bix u táayeril ch’a’a oochel”, ku ka’ansal tumen Jesús Villaseca.

Nikou: “Ts’o’okili’ in k’ajóoltik México, ba’ale’ táanxel lu’umo’ob yéetel uláak’ noj kaako’ob; in woksikimbáaj te’e kaaja’, tu baantail Iztapalapae’ jach yaanal ba’al. Le ken u yanak máax a’alik Iztapalapaile’, tuláakal máak núukik: ‘uy’, ba’ale’ le ken náats’ak máake’ ku yila’al jach bix u máakilo’ob yéetel ba’ax ku beetiko’ob ti’al u kuxtalo’ob sáansamal”.

Yaan alab óolal

Jesús Villaseca k’uch tu súutukil úuchik u ts’a’abal k’ajóoltbil cha’an, tu’ux k’áatchibta’ab wa yaan alab óol yóok’ol u táankelemilo’ob Ciudad de México: “Míin ya’ab alab óol yaan, u tsikbalil ba’ax ucha’an yéetel Yahire’ u chíikulal ya’abach táankelemo’ob, ma’ chéen Iztapalapailo’ob, tumen beey xan u yúuchul ti’ uláak’o’ob yaan yóok’ol kaab, máaxo’ob kaxtik u jóok’olo’ob táanil yéetel u ch’a’abalil oochel. U táayeril cha’a’ oochele’ ti’ kin ts’áak tu kúuchil El Faro de Oriente, yaan 60 u túul táankelemo’ob ti’ jejeláas medios de comunicación; máaxo’ob ku ts’o’oksiko’ob kaambale’, ku náajalo’ob, ku ye’esiko’ob buka’aj ma’alobil u meyajo’ob.

Villasecae’ tu tsolaj ba’ax ku yúuchul le ken ts’o’onok jump’éel káamara wa jump’éel ts’oon, ts’o’okole’ tu ya’alaj miatsile’, k’a’anan u náats’al táankelemo’ob ti’, ti’al u náachtalo’ob ti’ cárteles: Leti’ ba’ax kin wa’alik ti’ in talleristailo’ob: unaj u beeta’al u seten ya’abil ts’oono’ob ba’ale’ yéetel káamara.


Léelo en español aquí.