Cancún: Náay u paach k'iinilo'ob, ba'ale' walkila' p'aatal paachil

Sáamal 20 ti’ abril u k’iimbesa’al 49 ja’abo’ob yanak u noj kaajil Cancún

La Jornada Maya
Boonil María León
K'iintsil

Cancún, Quintana Roo
Viernes 19 ti' abril, 2019

Sáamal 20 ti’ abrile’, Cancúne’ yaan u k’iimbesik 49 ja’abo’ob úuchik u yantal beey noj kaaj yéetel xan beey jump’éel lu’um ku páajtal u k’uchul máak xíimbal je’el bix úuchik u tukulta’al tumen federal jala’ach, ba’ale’, tak walkila’ láayli’ yaan jejeláas talamilo’ob ikil táan u bin u nojochtal: u seten máan kiis buuts’o’ob, kúuchilo’ob ma’ patal tu’ux líik’sano’obi’, u kaskúunta’al yóok’ol kaab yéetel sejbe’entsil.

Ka’ache’ tu noj lu’umil Cancúne’, ku páajtal u p’atik máak píi’ je’ek’abil u joolnajilo’ob ts’o’okole’ mina’an sajbe’etsil u yokolta’alo’ob, beyxan yaan ka’ach bejo’ob ma’ ts’a’abak u pavimentoil yéetel yaan tu’ux láayli’ chika’an u saamil jáal ja’, k’iin ts’a’abak ma’ ya’abach nukuch hotelo’ob, ba’ale’ le je’elo’ chéen k’a’ajesajilo’ob.

Walkila’ jump’éel kaaj séeba’an u bin u nojochtal, ba’ale’ ts’o’ok óoxp’éel decada p’áatak paachil le bix u líik’siko’ob naj, kex tumen láayli’ táan u beeta’al túumben múuch’kajtalilo’ob, hotelo’ob, kúuchilo’ob koonol, yéetel tak jump’éel kúuchik tu’ux ku jáayal yéetel ku líik’il péepen k’áak’ ti’al u k’a’amal u millonesil máako’ob ja’ab man ja’ab.

Máaxo’ob úuch yanako’obe’ tu yilajo’ob bix úuchik u k’éexel ba’al, yéetel ku ya’aliko’obe’ unaj u séeb ts’aatáanta’al talamilo’ob ts’o’ok u chikpajal yaan, ti’al beyo’ ma’ u ch’éenel u xíimblata’al le noj kaajo’, tumen le je’elo’ u chíikulala meyaj yéetel túumben kuxtal ti’al mexikano’ob yéetel táanxel kajil máako’ob.