Jelpaja'an u yóoxjaatsil u kuxtalil yóok'ol kaab: xak'al xook

La Jornada Maya
Oochel
K'iintsil

Martes 7 ti' mayo, 2019

Ichil tuláakal kuxtal yaan yóok’ol kaabe’, kex u yóox jaatsil, yéetel kex u 66 por cientoil kuxtal yaan ich k’áak’náabe’ ts’o’ok u jach jelpajal, óoli’ jump’éel millón ti’ ba’alche’ob yéetel xíiwo’obe’ sajbe’entsil yanik u sa’atalo’ob, le je’ela’ jach mix juntéen yáax úuchuk lik’ul yanak wíinik yóok’ol kaab. Ts’o’okole’ óoli’ u yóox jaatsil u yóok’ol kaabil tu’ux yano’on yéetel u 75 por cientoil ja’ ku yantale’, ku k’a’abéetkunsa’al ti’al u yúuchul paak’al wa u tséenta’al wakax, beey úuchik u je’ets’el ti’ u xak’al ts’íibil Evaluación Global de la Plataforma Intergubernamental Científico-Normativa yóok’lal Diversidad Biológica y Servicios de los Ecosistemas (IPBES, yóok’lal bix u k’aaba’ ich inglés).

Xak’al ts’íibe’, ku k’áatik ka u tich’ u xikin político’ob yéetel mola’ayo’ob ti’al beyo’ u yilo’ob ba’ax je’el u páajtal u beeta’al tu yóok’lal, ts’o’okole’ tu k’áatajo’ob ka jach ila’ak tu séeba’anil ba’al, ti’al ka yanak jump’éel túumben mokt’aan tu ja’abil 2020 ti’al yóok’ol kaab yéetel ti’al wíinik. Jump’éel científico xak’al xook yaan mil 800 u p’éel u wáalal, ts’o’okole’ leti’e’ tu’ux ku yáax jaykíinsa’al tu chuka’anil ba’al bix yanik kuxtal yóok’ol kaab lik’ul u ja’abil 2005, tumen k’u’ub xak’alo’ob ts’o’okili’ u meyajta’al tumen 400 aj xak’al xooko’ob ti’ 50 u p’éel noj lu’umo’ob.

Fondo Mundial para la Naturaleza (WWF, yóok’lal bix u k’aaba’ ich inglése’) ku ya’alike’ xaak’al ts’íib jóok’sa’abe’ ku chikbesik jump’éel noj xak’al xook beeta’ab yóok’olal u ba’ax táan u yúuchil yéetel cambio climático beyxan bix táan u bin u sa’atal ba’ax yaan yóok’ol kaab. Ichil u noj ba’alilo’ob táan u beetik u k’éexel ba’al yóok’ol kaabe’, ti’ yaan ba’ax ku seen beetik wíinik.

Ku ya’alike’ ts’o’ok u ka’ap’éelchajal gases ku jóok’ol yóok’lal efecto invernadero, beyxan ts’o’ok u na’akal kex 0.7 grados centígrados temperatura suuk u yantal yóok’ol kaab, ka’alikil promedio suuk u yantal ti’ u ka’analil k’áak’náabe’ ts’o’ok u ya’abtal ichil 16 tak 21 centímetros lik’ul u ja’abil 1900. K’eexilo’oba’ ku beetiko’ob u yúuchul ba’al ti’ jejeláas ba’al yaan yóok’ol kaab, yéetel tak bix u kuxtal wa u yantal ba’alche’ob.

Rebecca Shaw, máax beetik u Directorail Científica WWF, tu ya’alaj xak’al xooke’ “ku jach chikbesik ma’ chéen ba’ax yaan yóok’ol kaab táan u sa’atal, tumen le je’elo’ ku taal u ye’es xane’, u kuxtal wíinik yéetel u kúchul uláak’ k’iino’obe’ sajbe’entsil yanik. Jach k’a’anan ka beeta’ak wa ba’ax jach tu séeba’anil tumen jach sáasil yanik ba’al. U beeta’al ba’ax táan u beeta’al tak walkila’ ma’ jump’éel ba’al ku yutstal u beeta’al. Xak’al xooke’ ku chikbesik alab óol ti’al ka páatak u káajal u beeta’al wa ba’ax ti’al u kaláant’aal yóok’ol kaab, ti’al ka k’éexek ba’al, tumen najmal u jeel pakta’al ba’al ti’al u yantal u muuk’ paachil k’iino’ob”.