Tu lu’umil Italiae’, ma’ach u xjo’olbesajil Sea-Watch 3 úuchik u yáantik táanxel máako’ob

La Jornada Maya
Oochel AP
K'iintsill

Lunes 1º ti' julio, 2019
Roma, Italia / Berlín, Alemania

Máax jo’olbesik Sea-Watch Carola Rackete, jma’ach ka’aj kóoj tu jáal ja’il Lampedusa tumen ook kex ma’ ts’a’aban u páajtalil tumen italianioil jo’olpóopo’ob ti’al ka páatak u yéensik máako’ob tu molaj ti’al u yáantik, tu tsolaje’ ba’ax tu beetaje’ “ma’ jump’éel loobilaj ba’ali’, chéen xma’ u’uyaj t’aani’”.

“Ma’ loobilaj ba’ali’, chéen xma’ u’uyaj t’anai’”; tu tsolaj ti’ jump’éel k’áat chi’ tsikbal beeta’ab ti’ jo’oljeak domingo tumen uj pik’il ju’unil Corriere della Sera, Carola Racketee’, jta’ak u pool úuchik u yóotik u beetik jump’éel ba’al sajbe’entsil ti’al u meyajil jump’éel u cheemil aduana tu yotaj u k’at u beel ti’al ma’ u yokol te’e k’áak’náabo’.

“Jump’éel sakach t’aan yanchajij, ba’ale’ tene’ chéen in k’áat ka’ach ka yanak tu’ux in p’atik ka’anan yéetel chi’ichnak máako’ob. Saajken ka’achij”, tu ya’alja x-alemanail ko’olel, máax tu ya’alaj xane’ ook sajlkil ti’ tumen táanxel máako’ob tu yáantaje’ je’el tak u kíinsikubáajo’ob wa ka u yçooto’ob u pulkubáajo’ob ich ja’, kex ma’ u yojelo’ob báabi’.

Tu ya’alaje’ táanxel máako’ob yaan te’e cheemo’ ts’o’okili’ u káajal u loobiltiubáajo’ob, le beetik sajakchaj wa ka okok tu tuukulo’ob u kíinsikubáajo’ob.

“Te’e chéemo’ tek k’exekbaj jayp’éel k’iino’ob, tak de áak’ab, tumen saajakchajo’ob u yantal máax ka u pulubáaj. Ts’o’okole’, leti’obe’, je’el bix ma’ u yojelo’ob báabe’, u pulkubáajo’obe’ u k’áat u ya’al kíimil”, tu tsolaj.

“U jaajile’, tene’ ma’ in k’áat in aktáant u cheemil u ajkanan kaajilo’ob aduana, ma’ in k’áat ka yanak máak ka úuchuk loobilaj ti’, ts’o’ok in k’áatik ka sa’atbesa’ak in si’ipil, yéetel kin k’áatik tuka’atéen”, tu tsolaj.

Ba’ax tu beetaje’, ma’ tu beetaj u yúuchul loobilaj, ts’o’okole’, cheem tu’ux ku bino’obe’ béeychaj u yéensik u ka’a k’áalil táanxelil máako’ob tu yáantaj úuchik u moliko’ob 17 u p’éel k’iino’ob paachil, aktáan ti’ u jáal ja’il Libia.

Rackete, je’ets’ u k’a’alal tu yotoch, unaj u ye’esikubáaj tu táan jo’opóopilo’ob ti’ le k’iino’oba’ tu noj kaajil Agrigento (Sicilia). Yóok’lal ba’ax tu beetaje’ je’el u je’ets’el u k’a’alal ichil óoxp’éel tak lajun ja’abo’ob úuchik u yáantik u yokol máak xma’ ju’unile’ yéetel tumen ma’ tu cha’aj u séeb ma’achal tumen jump’éel cheem, wa ma’e’ yaan u jóok’sa’al te’e lu’umo’ yéetel ma’atáan u cha’abal u yokol tuka’atéen tak ichil jo’op’éel ja’abo’ob.

Beyxan ma’ xan ka yanak u bo’otik jump’éel multa yóok’lal 50 mil euros (58 mil dólares) yóok’lal jump’éel a’almaj t’aan yaan yóok’lal cheemo’ob ku yáantiko’ob máak.
“Le ba’ax tin beetaja’ chéen xma’ u’uyaj t’aanili’, ma’ patal ba’ax tin beetaji’, ma’ unaj ka’ach in náats’al te’e jáal ja’o’”, beey tu ya’alaj xjo’olbesajil cheem.

“Ma’ táan u páajtal u wu’uyik t‘aan, leti’obe’ táan u k’áatiko’ob ka in biinso’ob [táanxel máako’obe’] tak Libia. Ba’ale’, wa k-ilik bix u na’atal ba’al tumen a’almaj t’aane’, leti’obe’ máako’ob táan u yáalkabo’ob ti’ ba’ateltáambal, a’almaj t’aane’ ma’atáan u cha’ak ka biinsako’ob te’elo’”.

“Tene’ je’el in éejentik in wilik ba’ax kun úuchul tin wéetel yóok’lal ba’ax tin beetaj, je’el bix u páa’ta’al tumen juntúul xjo’olbesajil cheem. Kux túun yuum Salvini, tu k’áatchibtaj Rackete yóok’lal u ministroil italianoil Interior.
Sea Watch 3, tu molaj 53 u túul máako’ob tu k’iinil 12 ti’ junio, ichil u k’áak’náabilo’ob naats’ yaniko’ob Libia, ts’o’okole’ buluktúul ti’ le je’elo’obo’ yanchaj u luk’sa’alobi’ úuchik u xak’alta’al bix yaniko’ob tumen Guardia Costera italianail.

Máax jo’olbesik Sea Watch, Johannes Bayer, tu ya’alaj ku jach ki’imak óoltik u xjo’olbesajil cheem. “Leti’e’ tu beetaj ba’ax unaj. Leti’e’ tu beetaj ba’ax ku ya’alik u a’almaj t’aanil k’áak’báab, tu biinsaj máak ti’al u yutsilo’ob. Beey túuno’, yóok’ol Matteo Salvinie’ (u ministro italianoil Interior) uanj u beeta’al xaak’alo’ob yóok’lal secuestro yéetel u loobilajil páajtalilo’ob”, tu ya’alaj.