Ku jéets'el u yantal janabe'enba'alo'ob yóok'ol kaab le ken jelbesa'ak u ADNil xíiwo'ob

Europa Press
Oochel
K'iintsil

Miércoles 10 ti' julio, 2019
Madrid.

U aj xak’al xookilo’ob Universidad de Tokio yáax juntéen úuchik u ts’áako’ob k’ajóoltbil u ADNil mitocondrial xíiwo’ob, le je’ela’, jump’éel ba’al yaan u yáantaj ti’al ma’ u sa’atal u jejeláasil genéticail pak’be’en ba’alo’ob yéetel ti’al ma’ u xu’ulul u yantal janabe’enba’alo’ob.

Tu káajbal u décadail 1970 ka’aj yáax k’e’ex ADN nuclear; u material genéticoil cloroplasto, tu ja’abil 1988e’, yéetel u mitocondrialil ba’alche’ tu ja’abil 2008. Ba’ale’ mix juntéen yáax páatchajak u yutsil beeta’al yéetel jump’éel xíiw.

Aj xak’al xooko’obe’ tu k’a’abéetkunsajo’ob jump’éel nu’ukbesaj ti’al u beeta’al kamp’éel túumben u jejeláasil arroz yéetel óoxp’éel túumben ti’ canola.

“T-ojéeltaj ma’alo’ob úuchik u jóok’ol ka’a t-ilaj u xíiwil arroze’ ma’alo’ob úuchik u líik’il”, beey úuchik u ya’alik Shin-ichi Arimura. Mantats’e’ arroze’ ku wúuts’ul tumen aal u ti’al u xíiwil.

Arimura juntúul máak jach kaambanaja’an yóok’lal genética molecular ti’ wíixo’ob, ti’ ku meyaj Universidad de Tokio yéetel tu jo’olbesaj u múuch’il aj xak’al xooko’ob ti’al u múul úuchul meyaj yéetel u noj najilo’ob xook Tohoku yéetel Tamagawa, ts’o’okole’ ba’ax chikpaj te’e meyajo’ jts’a’ab k’ajóoltbil ti’ Nature Plants.

Ma' mu'uk'an yaniki'

Aj xak’al xooko’obe’ táan u páa’tiko’ob ka béeyak u k’a’abéetkunsiko’ob nu’ukbesaj ti’al u ts’aatáanta’al u jach p’íitil u jejeláasil genética mitocondrial ti’ pak’be’en xíiwo’ob, tumen le je’elo’ jump’éel ba’al jach óotsil yanik yéetel je’el u jach beetik k’aas wa ka k’uchuk xu’ulul u yantal janabe’enba’al.

Tu ja’abil 1970e’, ook ik’el ti’ kuuxumo’ob yaan tak tu kajtalilo’ob ixi’im Texas, yéetel páatchaj u luuk’sa’al yéetel u yáantajil jump’éel gen jts’a’ab ti’ u mitocondriasil u neek’. Tuláakal ba’ax ku jóok’sa’al te’e granjaso’obe’ ts’a’aban le gena’, le beetik mix jump’éel kuuxum páatchaj u máan táanil ti’ le ik’elo’. Te’e ja’abo’ k’aschaj u 16 por cientoil tuláakal ba’ax pa’ak’ Estados Unidos. Cereal jts’a’ab gen mitocondriale’ ma’ pa’ak’ak tuka’atéeni’.

“Kex ts’o’ok u beeta’ale’ láayli’ yaan jump’éel noj meyaj beetbil, tumen ma’ ya’ab u genomas mitocondrialesil xíiwo’ob ku k’a’abéetkunsa’al yóok’ol kaab. Kin ts’íiboltik ka páatak kk’a’abéetkunsik ba’ax k-ojel yóok’lal u ADN mitocondrialil xíiwo’ob ti’al beyo’ u páajtal kbeetik u jejeláasil ba’al”, tu ya’alaj Arimura.

U ya’abil kolnáalo’obe’ ma’atech u líik’sik u neek’il ba’ax ku pak’iko’ob ti’al u jeel meyajti’ob ti’ uláak’ ja’ab. Túumben xíiwo’obe’, le ku jóok’ol ti’ u yáax ch’i’ibal ka’ap’éel túumben nup’ul xíiwo’ob jejeláas yanik u genéticae’, suuka’ane’ asab mu’uk’an u jóok’olo’ob.

Infertilidad masculina

Aj xak’al xooko’obe’ ku ya’aliko’obe’ yaan k’ine’ ku yúuchul u xiibil xíiwo’obe’ ma’atech u páajtal u jeel beetiko’ob u yantal uláak’o’ob, yóok’lal jump’éel ba’al k’ajóolta’an beey esterilidad masculina citoplasmática (CMS), jela’an ba’al, ba’ale’ ku yúuchul, yéetel ku yantal tumen mina’an genes ichil u núcleoil células, tumen ti’ ku yantal mitocondrias.

Ya’ax bu’ul, betabel, zanahorias, ixi’im, cebollas, petunia, canola, arroz, centeno, sorgo yéetel girasolese’ ku páajtal u pa’ak’al ti’al konbil wa ka k’a’abéetkunsa’ak xíiwo’ob oka’an ichil u ch’i’ibalil tu’ux yaan infertilidad masculina de tipo CMS.