Ku ya'abtal nojoch máako'ob t'ona'an u yóolo'ob, tumen ku tu'ubsalo'ob

Lilia Balam
Oochel Enrique Osorno
K'iintsil

Jo', Yucatán
Martes 23 ti' julio, 2019

Ti’ le ts’ook ja’aba’, yaan kex 508 u túul nojoch máak jeets’el t’o’onan u yóolo’ob, depresión, le je’ela’ ku taal u ye’esej 2.6 por ciento ti’ tuláakal le máaxo’ob bino’ob ti’al ka ila’ak wa tsaayal ti’ob le k’oja’ana’. Máax jo’olbesik u nu’ukbesajil Programa de Atención al Envejecimiento ti’ u mola’ayil Secretaría de Salud, Yuli Rosado Patróne’, tu ya’alaje’ ts’o’ok u bin u ya’abtal máaxo’ob yaan ti’ob le je’ela’.

Ti’ jump’éel k’áat chi’ tsikbale’, xmeyaje’ tu ya’alaje’ ja’ab man ja’abe’ ku yantal 80 mil u túul nojoch máak ku bino’ob Unidades Médicas ti’al ka ila’ak wa ba’ax ti’ob. Ti’ tuláakalo’obe’, kex 19 mile’ ku beetiko’ob jump’éel nu’ukbesaj ti’al u yojéeltiko’ob wa yaan ti’ob t’oonlil óol, ba’ale’ ti’ le ts’ook ja’aba’, yanchaj 508 u túul máak jeets’el yaan ti’ le k’oja’ana’, je’el bixake’, kex ya’ab wa jump’íit. U ya’abile’ ti’ kaja’ano’ob Jo’, Tizimín, Saki’ yéetel Umán.

Tak ma’ seen úuchake’, táan u bin u ya’abtal máaxo’ob yaan ti’ depresión ichil nojoch máako’ob, beey úuchik u ya’alik, kex tumen le je’elo’ ma’ xaan wa táan u yúuchul tumen walkila’ asab ya’ab máak ku bin te’e kúuchilo’, ti’al u yilik wa uts u yóolo’ob yéetel wa mina’an mix jump’éel k’oja’an ti’ob.

T’ona’an óole’ ku tíip’il ti’ u kuxtal wíink ti’ le ja’aboba’ tumen ya’ab k’eexilo’ob ku yantal ku ts’o’okole’ séeba’antak, je’el bix u xu’ulul u yantal meyaj, je’el bix xan u sa’atal u kuxtal u láak’tsilo’ob wa u éetja’abilo’ob, tu tsolaj. Beyxan le bix yanik u wíinkilalo’obe’ ku beetik xan u péek u yóol máak.

“Chéen ken ila’ake’ ku jan xo’ot’ol ti’ob meyaj suuk u beetiko’ob. Beyxan wa mina’an u láak’tsilo’ob, wa ku k’oja’antalo’ob ma’ tu páajtal u beetiko’ob mixba’al, wa ma’e’ ku p’áatal mina’an taak’in ti’ob tumen ku xu’ulul u meyajo’ob, ts’o’okole’ wa ma’atech u yáantalo’ob tumen u láak’tsilo’obe’, je’el u súutul t’ona’an óol. Ts’o’okole’ te’e ja’abo’obe’ asab séeb u lúubul u yóolo’ob”, tu ya’alaj.

Ti’al ka páatak u je’ets’el wa t’ona’an u yóol juntúul máake’, Rosado Patróne’ ku ya’alike’ k’a’anan u yila’al ba’ax ku beetik nojoch máako’ob: jump’éel ba’ax e’esik táan u lúubul u yóolo’obe’, leti’ ken p’áatak ma’atech u jach páajtal wa ku jach píit máan u wenelo’ob, mantats’ ku yok’olo’ob wa ku yu’ubiko’ob saajko’ob líik’il wa xíimbal. “Le ken ila’ak ba’al beyo’, unaj u beeta’al wa ba’ax, tumen wa ma’e’ je’el tak u beetik u kíinsikubáaj máak”, tu ya’alaj.

Le beetike’ Rosado Patróne’ tu ya’alaj k’a’anan u yáantal nojoch máako’ob, unaj u yáantalo’ob tumen u láak’tsilo’ob, ti’al ka páatak u yila’al ba’ax k’a’abéetti’ob yéetel ti’al ka láak’inta’ako’ob ti’al u yila’al toj u yóolo’ob mantats’.

“U baatsil wíinike’ k’a’anan ti’al u toj óolal nojoch máak wa tumen: ku talamtal u xíimbalo’ob wa u jóok’olo’ob tu yotocho’ob, yaan máax mina’an u kis buuts’o’ob ti’al u péeko’ob, le beetik najmal u yáantalo’ob. Ba’ale’, chéen wa jaytúul ku láak’inta’al ken taako’ob Unidades Médicas, tu’ux xaan u yúuchul páa’taj yéetel ti’ ku p’áatal tu juunalo’obi’”, tu ya’alaj.

Beey túuno’, tu ya’alaje’, suuka’anile’, ma’atech u yáax beeta’al mixba’al ti’al u kaláanta’al u toj óolal máak, tumen mix táankelemo’ob suuk u bino’ob yiknal ts’akyaj ti’al u yojéeltiko’ob bix yanik u toj óolalo’ob.