Ku p'atik u meyaj u jala'achil Puerto Rico, bulukp'éel k'iin tu líik'saj u t'aan kaaj

La Jornada Maya
Oochel Ap
K'iintsil

Viernes 26 ti' julio, 2019
San Juan, Puerto Rico

Te’e k’iino’oba’ kaaje’ tu líik’saj u t’aan yéetel xíimbalilo’ob, ti’al u ye’esiko’ob ma’ ki’imak u yóolo’ob yéetel u meyajil u jala’achil u lu’umil Puerto Rico, Ricardo Rosselló, le beetike’, leti’e’ tu k’a’aytaj ka’awjeake’ yaan u xu’ulsik u beetik u jala’achil. “Kin k’a’aytike’ yaan u ch’éenel in beetik in jala’achil tu k’iinil viernes 2 ti’ agosto, ti’ u ja’abil 2019, las 5 tu táal u chíinil k’iin”, beey tu ya’alaj ti’ jump’éel cha’an tu beetaj.

Yóok’lale’, tu ya’alaje’ yaan u ts’aatáantik ba’alo’ob láayli’ p’aatal ti’al u beetej tumen beyo’ laj uts ken úuchuk k’eexil, ts’o’okole’ yaan u k’amik u beetik u jala’achil Wanda Vázquez, máax beetik u secretariail Justicia.

Te’e kóom cha’ano’, úuchik xan u ya’alik mix jump’éel jala’ach u yáax betmaj k’eexilo’ob ti’al u jelbesa’al ba’al tu lu’umil Puerto Rico, tumen beey úuchik “u beeta’al u yantal keetil kuxtal ich kajnáalo’ob”, tu k’a’aytaj xan utsil ba’al béeychaj u beeta’al ka’alikil táan u meyaj, yéetel bix úuchik u bin u ma’alo’obchajal ba’ax yaan u yil yéetel economía.

Rossellóe’ tu k’a’aytaj u p’atik jala’ach ti’ u lu’umil Puerto Rico tumen maanal ti’ mil u túul máake’ jóok’ yóok’ol bej kex ka’ap’éel p’is k’iinil ti’al u ya’aliko’ob ma’ ki’imak u yóolo’ob yéetel tuusil yanchajij, úuchik u ts’a’abal k’ajóoltbil jump’éel u yoochel tsikbal yanchaj ichil máaxo’ob ku táakano’ob ichil u jala’achil, tu’ux tu ya’alajo’ob ba’al ku na’atal beey sexistas yéetel homófobos.

!3 ti’ julio máaniko’, u kúuchil Centro de Periodismo Investigativo (CPI) ti’ le petenilo’, tu ts’áaj k’ajóoltbil kex 900 wáalalo’ob ti’ jump’éel tsikbal yanchaj ti’ Telegram, ichil jala’ach yéetel uláak’ lajka’atúul máako’ob naats’ u meyajo’ob ti’, tu’ux tu tsikbataj le ba’alo’ob beet u k’uuxil kaaj, ts’o’okole’ yanchaj uláak’ ba’alo’ob k’aas u t’aan yóok’lal jala’ach, políticos yéetel periodistas. Congreso táan ka’ach u líik’sikubáaj ti’al u beetik jump’éel juicio yóok’lal ba’ax ts’a’ab k’ajóoltbil.

Jump’éel ti’ le ba’ax tu beetaju jach yantal u t’aanil yóok’ol Rosselló yanchaj yóok’lal ba’ax tu ya’alaj te’e tsikbalo’, tumen t’aanaj yóok’lal máaxo’ob sa’at u kuxtalo’ob úuchik u máan chak ik’al María, tumen tu jach loobiltaj peten, tu winalil septiembre ti’ u ja’abil 2017. Ti’ jump’éel k’uben t’aan tu túuxtaje’ ku jach p’a’astik, máaxo’ob kíimo’ob tumen ti’ yanchaj u mu’uch’ulo’ob morgue, tu’ux náak tak 3 mil u túul kimen máak.