Wíinike' ma'atech u cha'ak u ch'a'ak u yiik' yóok'ol kaab

AFP
Oochel Adobe Stock
K'iintsil

París, Francia
Miércoles 30 ti' julio, 2019

Lik’ul lunes ku taala’, wíinike’ yaan u kuxtal chéen yéetel xmajan taak’in, tumen ts’o’ok u xupik tuláakal u yutsil ku si’ibil ti’ tumen yóok’ol kaab (ja’, lu’um, iik’...). beey úuchik u ya’alal tumen u múuch’kabil Global Footprint Network.

Yaan jump’éel k’iin jeets’el beey día de la sobrecapacidad de la Tierra, tu’ux ku p’i’isil ba’ax ts’o’ok u jach píitmáan yóok’ol kaab, ts’o’okole’ káaj u p’i’isil lik’ul u ja’abil 1986, ja’ab man ja’abe’ asab táanil u máan ti’ le k’iin suuk u máan ti’ le xok k’iino’. Tu ja’abil 1993e’, máan tu k’iinil 21 ti’ octubre; ti’al u ja’abil 2003e’, máan 22 ti’ septiembre; yéetel tu ja’abil 2017e’, máan 2 ti’ agosto.

“Beey túuno’, u máan u k’iinil sobrecapacidad de la Tierra ti’ 29 ti’ julioe’, ku ye’esik wíinike’ táan u jach k’a’abéetkunsik ba’ax yaan yóok’ol kaab kex 1.75 u téenal asab séebil” ti’ le beyka’aj je’el u páajtal u jeel suut te’e lu’umo’, beey úuchik u ya’alik múuch’kabil ti’ jump’éel k’a’aytajil ts’íib.

“Táan k xupik u yutsil ba’ax yaan yóok’ol kaab, ts’o’okole’ táan kp’íitkunsik xan le jejeláas ba’alo’ob je’el u páajtal kp’atik ti’ ch’i’ibal ku taalo’ob tpaach”, tu jets’ajo’ob xan.

“U talamil u jach xu’upul ba’al yaan yóok’ol kaabe’ táan u asab chikpajal ti’ k’áax ku ch’a’akal, ti’ u táataxil lu’um yéetel ti’ u sa’atal u ki’ichkelemil yaan ti’ klu’umil, beyxan táan u jach ya’abtal dióxido de carbono ichil u atmósferail yano’on. Le je’el túuno’, táan u beetik u k’éexel u chokolil yóok’ol kaab yéetel táan u beetik u yantal noj k’eexilo’ob mantats’”, beey u tsolik múuch’kabil jeets’el ti’ u lu’umil California.

le bix táan u jach k’a’abéetkunsa’al tuláakal ba’ax yaan lu’ume’ ku beetik u yantal ya’abach jela’an ba’al ichil lu’umo’ob. “Catare’ k’uch tu k’iinil u píitmáansikb tuláakal ba’ax yaan te’elo’, chéen p’el máanik 42 k’iino’ob, ba’ale’ Indonesiae’ tu laj xupaj ba’ax yaan te’elo’ p’el máanik 342", beey tu ya’alaj WWF, nuup’ul yéetel Global Footprint Network.

“Wa tuláakal yóok’ol kaab ka kuxlak je’el bix u beetik francesilo’obe’, je’el u k’a’abéetchajal 2.7 pláanetas”, ts’o’okole’ wa ka jo’op’ol u beeta’al tuláakal ba’ax je’el bix u beeta’al tumen estadounidenseilo’obe’, unaj u yantal kex jo’op’éel Yóok’ol Kaab.

Máax beetik u ministrail Medio Ambiente ti’ u lu’umil Chile, Carolina Schmidt, máax ken u jo’olbes u múuch’kabil climática COP25 ti’ u lu’umil Santiago ti’al u winalil diciembre, tu ya’alaje’ jump’éel ti’ le noj ba’al táan u beetik u táanilchajal u k’iinil u séeb xu’upul ba’ale’ leti’e’ u ya’abtal u yantal CO2.

“U k’a’ananil u je’ets’el noj ba’al ti’al beetbile’ asab k’a’anan u beeta’al”, tu ya’alaj.

Ti’al u yojéelta’al beyka’aj u ch’aajal juntúul wíinik ti’ yóok’ol kaabe’ je’el u páajtal u xak’alta’al u kúuchil web www.footprintcalculator.org ti’al u yojéelta’al.