Takpool beeta'an yóok'lal Plácido Domingoe', ku beetik u tse'elel meyaj ti'

Armando G. Tejeda
Oochel Ap
K'iintsil

Madrid, España
Jueves 15 ti' agosto, 2019

Te’e k’iino’oba’ jkóoch k’aay Plácido Domingo, juntúul máax jach k’ajóolta’an ichil u k’aayil ópera yéetel máax jach nuup’ul uéetel u noj lu’umil Méxicoe’ -u ts’ee’ uaale’ jkíim ka’aj tu tíitubáaj Ciudad de México tu ja’abil 1985- ta’ak u pool tumen bolontúul ko’olel máaxo’ob tu ya’alajo’obe’ tu beetaj ba’ax k’ajóolta’an beey acoso sexual.

U ya’abil máax ku takpool tu táan kaaje’ ma’ tu ya’alaj u k’aaba’obi’, chéen juntúul xmezzosoprano, Patricia Wulf, máax tu ya’alaj jaaj le ba’ax táan u ya’alal tu yóok’lal jkóoch k’aay.

Domingoe’ chéen tu ya’alaje’, si’ipil táan u ts’a’abal tu yóok’ole’ “ma’ jach jeets’eli’” yéetel ku yaj óoltik “u yu’ubik yaan máax ma’ ki’ u yóol yéetel ba’ax u beetmaj”.

U kúuchil k’a’aytajil péektsil Ap, tu ts’áaj k’ajóoltbil yaan bolontúul ko’olel ts’o’ok u jets’iko’obe’ jkóoch k’aay máake’ tu k’a’abéetkunsaj u noj ba’alil ti’al u beetik u yóol le ko’olelo’obo’ ti’al beyo’ u yáantiko’ob u jóok’olo’ob táanil yéetel ba’ax ku beetiko’ob, tumen te’e k’inako’obe’ táanili’ u káajsik u meyajo’ob.

Máaxo’ob ku éejentik ba’ax ku k’áata’al tumen jkóoch k’aaye’ ku yáantalo’ob yéetel ba’ax ku beetiko’ob, ku ts’a’abal u k’ajóolto’ob k’a’anan máako’ob ti’al ba’ax ku beetiko’ob wa ku ts’a’abal meyaj ti’ob yéetel u yáantajil Domingo.

Kúulpach ti’ le je’elo’, máaxo’ob ma’atáan u éejentiko’ob ba’ax u k’áat jk’aaye’, ku k’astal ba’al yéetelo’ob, beey tu ya’alaj máaxo’ob ku takpoolo’ob: jk’aaye’ ku t’aan k’aasil tu yóok’lalo’ob, ts’o’okole’ ichil u meyajil óperae’ le je’elo’ jump’éel ba’al je’el u beetik u kíimil máak tu meyaj tumen Domingoe’ juntúul máak aal u t’aan, yéetel láayli’ u yu’ubal ba’ax ku ya’alik ti’ u kúuchilo’ob balts’am asab k’a’anan yaan yóok’ol kaab.

U ki’iki’ t’anik ko’olel, tsikbal ku sutulsuut ich kaaj

Ba’ax táan u takpolta’ale’ ucha’an tu ja’abilo’ob 80 ti’ le siglo máaniko’, ba’ale’ jump’éel ba’al láayli’ u yúuchul ichil u yáalkabil óoxp’éel década. Le je’ela’ u k’áat u ya’alej, maanal ti’ 30 ja’abo’obe’, jk’aaye’ tu k’a’abéetkunsaj u muuk’il máax leti’ ti’al u beetik ba’ax u k’áat yéetel ko’olelo’ob.

Walkila’ 78 u ja’abil Plácido Domingo, ts’o’okole’ láayli’ noj meyaj táan u beetik ti’ k’a’anan kúuchilo’ob balts’am, je’el bix Metropolitan tu noj kaajil Nueva York, La Scala ti’ u noj kaajil Milán, u kúuchil Teatro Real ti’ u noj kaajil Madrid yéetel Liceo ti’ u noj kaajil Barcelona; ts’o’okole’ leti’ jo’olbesik Ópera de Los Ángeles.

Ichil ba’ax ku ya’alal tumen estadunidense kúuchil k’a’aytajil péektsile’, takpoole’ beeta’ab tumen waxaktúul ko’olel ku k’aay yéetel juntúul x-óok’ot, kex tumen chéen juntúul tu k’a’aytaj u k’aaba’ ka tu beetaj.

Tu meyajol óperae’, le ku beeta’al España yéetel Europae’, “tsikbalil jok’a’an” yóok’lal jkóoch k’aay tumen ojéela’an ku ki’iki’t’anik ko’olel ku táakal tu beel yéetel ku jats’utsal u yilej. Beey u ya’alal ma’ chéen tumen xk’aayo’ob yéetel x-its’ato’ob ku múul táakpajlo’ob yéetel, tumen beyxan u ya’alal tumen periodistaob ku k’áatchi’ibtiko’ob wa máaxo’ob yaan ba’al u yil yéetel tu’ux ku táakpajal jkóoch k’aay.

Ti’ takpoolo’ob beeta’ane’ ma’atech u tso’olol wa yanchaj abuso sexual wa p’íitkúunsa’ab wa máax. Yaan tu’ux ku ya’alale’ Domingoe’ “tu yosaj u k’ab yáanal u nook’ juntúul ko’olel”, “tu yóotaj u ts’u’uts’en ich camerino”, “ tu ts’áaj u k’ab tin píix”, wa tak chéen “mantats’ táan u ma’amachiken je’el bixake’, mantats’ tu ts’u’uts’iken”.

Kúuchil k’a’aytik péektsile’ ku ya’alik yaan uláak’ lajka’túul ko’olel táan u takpoolo’ob, láayli’ ma’atáan u ts’áak u k’aaba’ob yéetel ku ya’aliko’obe’ Plácidoe’ tu k’áataj jela’an ba’al ti’ob ti’al ka yanak ba’al u yilo’ob yéetel.

Ópera de Los Ángeles ku k’áatik ka xak’alta’ak ba’ax táan u yúuchul

Yáax ba’ax ts’o’ok u yúuchul tu paach takpoolo’obe’, leti’e u tse’elel meyaj ti’ Plácido Domingo ichil Orquesta de Filadelfia tumen yaan ka’ach u táakpajal ti’ jump’éel k’aay tu k’iinil 18 ti’ septiembre. Leti’obe’ tu k’a’aytajo’ob: “To’one’kk’áat k-e’es kkaláantik tu’ux kaja’an máak, ka u’uyak láak’inajo’ob yéetel no’oja’an u yúuchul meyaj ich orquesta yéetel máaxo’ob yano’ob, ku yu’ubiko’ob yéetel ku meyajo’obi’. K’aay ts’o’okili’ u yáax k’a’aytale’ yaan u k’e’exel tak le ken jeel k’a’aytak u k’iinil.

Beyxan Ópera de Los Ángelese’ tu k’a’aytaj yaan u xak’altik ba’ax ku yúuchul tumen “chi’ichnak” ba’ax táan u ya’alal yóok’lal Plácido Domingo, máax jo’olbesik le kúuchilo’.

Beey túuno’, Ópera Metropolitana de Nueva York tu k’a’aytaj xan yaan u páa’tik u yojéeltik ba’ax ken chikpajak ti’ le xaak’alilo’, ti’al u yila’al ba’ax ku beetbil yéetel La Ópera de Los Ángeles, tumen jeets’el ka’ach u táakpajal Domingo ti’ le winalo’ob ku taalo’obo’, ti’ u meyajil Macbeth yéetel Madama Butterfly.