G-7e' yaan u yáantik lu'mo'ob táan u máanisk talamil yóok'lal k'áak' joopol Amazonia

Ts'íib yéetel oochel Afp
K'iintsil

Lunes 26 ti' agosto, 2019
Biarritz.

Noj lu’umo’ob táakano’ob ichil G-7, muuch’ulo’ob ti’ jump’éel múuch’tambal tu noojolil Franciae’ tu ch’a’ajo’ob u t’aanil ti’al u jets’iko’ob ba’ax ken u beeto’ob ti’al u yáantajo’ob “tu jach séebanil ku páajltal” ti’al u xu’ulsal k’áak’ joopol tu k’áaxil Amazonia, beey úuchik u ya’alik u jala’achil u lu’umil Francia, Emmanuel Macron.

“Tuláakalo’on k-a’alik k’a’abéet k-áantik noj lu’umo’ob tu jach séebanil ku páajtal tumen táan u yelel u k’áaxilo’ob”, beey tu ya’alaj Macron, máax táan u wu’ulabtik máak te’e múuch’tambal táan u yúuchul lik’ul 24 tak bejla’a 26 ti’ le winala’, tu francesil kaajil Biarritz.

Yóok’lal le je’elo’, ka’awjeake’ ya’abach máako’ob jóok’o’ob xíimbal ti’al u líik’sik u t’aano’ob, ichil Hendaya yéetel Irún, españolil kaaj, tu’ux káaj u múuch’tambalil Grupo de los 7 (G7), ba’ale’ yanchaj u súutukil tu’ux tsikbalta’ab jejeláas ba’alo’ob táan u yúuchul yóok’ol kaab, je’el bix u jóok’ol Reino Unido ti’ Unión Europea (UE) yéetel k’áak’ joopol Amazonia.

Te’e xíimbal líik’saj t’aano’ táakpaj kex 15 mil u túul máak, beey a’alab tumen máaxo’ob jo’olbesej, ba’ale’ aj kanan kaaje’ tu ya’alaje’ tu xokaj 9 mil máak.

U yoochel k’áax táan u yelele’ ts’o’ok u beetik u chi’ichnaktal yóok’ol kaab ts’o’okole’ yanchaj u tsikbalta’al ba’ax táan u yúuchul tumen G-7, kex tumen Brasile’ ma’ sáasil u t’aan yóok’lali’, tumen ma’ xan táaka’an ichil noj lu’umo’ob táan u múuch’ulo’ob.

“Kmúuch’il meyajo’obe’ táan u náats’alo’ob t’aan yéetel u noj lu’umilo’ob Amazonia ti’al ka páatak u je’ets’el ba’ax bíin kbeetej, ti’al kk’ubik técnico ba’al yéetel taak’in”, beey tu tsikbaltaj jala’ach.

Macrone’ tu ya’alaj xan ma’atáan u éejentik t’aan táan u yúuchul tumen táan u yoksikubáaj ti’ ba’alo’ob yóok’lal táanxel lu’umo’ob, ts’o’okole’ tu k’a’ajsaj u noj lu’umil Franciae’ “jump’éel ti’ le bolonp’éel amazónicoil lu’umo’ob” tu yóok’lal Guayana, jump’éel francés k’áax ti’ p’aatal tu xamanlak’inil Sudamérica.

“U nojba’alil Amazonia ti’al le noj lu’umo’ob yéetel ti’al yóok’ol kaabe’ -tu yóok’lal ba’ax yaani’, iik’ yéetel tuláakabal k’áax kúulpachkunsik u chkolil yóok’ol kaabe’- jach nojoch, le beetik unaj k-ilik bix kjel líik’sik”, tu ya’alaj jala’ach.

Le talamilo’ob táan u yúuchul ti’ yóok’ol kaabe’ ku jéets’el ti’ u sajbe’entsil u ch’éejel mokt’aan yaan yóok’lal libre comercio béeychaj tu winalil junio ichil Unión Europea (UE) yéetel Mercosur.

Frances jala’ache’ tu takaj u pool u jeel ti’ yaan Brasil, Jair Bolsonaro, tumen ku ya’alike’ tuusnaj yóok’lal ba’ax u ken u beet yóok’lal yóok’ol kaab, tu ya’alaje’ yóok’lal le je’elo’ je’el u beetik u luk’ul te’e mokt’anila’.

Ti’ le ja’ab ts’o’ok u yáalkaba’, ojéela’an ts’o’ok 78 mil 383 u téenal u jóopol k’aak’ ichil u k’áaxilo’ob Brasil, le je’ela’ leti’ u jach k’aasil xookil ts’o’ok u yantal lik’ul u ja’abil 2013.

Ichil ba’ax jeets’el tumen Instituto Nacional de Investigaciones Espaciales (INPE) ti’ u lu’umil Brasil, a’alabe’ ichil jueves yéetel viernese’ je’ets’ u xookil k’áak’ joopole’ náaka’an tak mil 663 u p’éelal ti’ le noj lu’umo’, le beetik yanchaj u túuxta’al uláak’ áantaj ti’al u tu’upul k’áak’.