4U k'iinil ma' tin k'áajóoltaj Francisco Toledo

Grecia Mariel
Oochel Lorena Alcaraz
K'iintsil

Lunes 9 ti' septiembre, 2019

Táan ka’ach in páa’taj yiknal Isaura García, chowak u tsoolil máasewal ko’olel, ts’o’okole’ unaj kts’íibtik kk’aaba’ yéetel ken ts’o’okole’ a jujuntúulil u bin kmáan kch’a’ak k-oochel, beey úuchik u ya’alal to’on. Ti’ yano’on San Agustín Etla, Oaxaca, ichil u k’iinil úuchik u beeta’al Segundo Encuentro de Comunicadoras Indígenas y Afrodescendientes, 2015.

Jóok’ u tsikbalil yaan u taal jka’ansaj, uláak’o’obe’ ku ya’aliko’ob ma’ jaaji’, tumen ti’ leti’e’ ma’ uts tu yich múuch’tambalo’ob mix u tsoolil u beeta’al wa ba’ax.

K’uchij yéetel kex náach yane’, ila’ab bix u bin u t’ichik u k’ab tu lalaj nahua, purépecha, wixárika, ñuu savi wa afro ko’olel, maanal ti’ 100 u túul ko’olel, chukpaj u yóol u te’eskuntik jujuntúulil, yéetel ki’iki’ óol.

Náach yanik ka’aj sa’atij, ma’ páatchaj in paklan che’ej yéeteli’.

Ka’aj ch’a’abten le oochela’, ma’ tin wilaj wa ti’ yaan tin paach Francisco Toledoi’. Kulajene’, ka tin páa’taj u péets’k’abta’al u nu’ukulil ch’a’a oochel. Tuláakal máak táan u che’ej ba’ale’ tene’ in wojel ba’axteni’. Súut in wil ba’ax yane’ ka tin wilaj ti’ yani’, ba’ale’ séeba’an úuchik u jóok’ol u yáalkab, ki’imak u yóol yóok’lal ba’ax tu beetaj. Áalkabnaj beey juntúul chan paal táan u beetik u líik’il u papagayóo yéetel beey máax táan u líik’sik u t’aan ti’al u k’áatik keetil kuxtal.

Francisco Toledo, ixi’im máak tu tséentaj alab óol, tu tséentaj u yóol máak yéetel tu ts’áaj u muuk’ líik’saj t’aan.

Je’el bix k-a’alik ich mayat’aan: tak tu láak' k’iin.

Kki’imak óoltik a kuxtal, tumen walkila’ ti’ ka wilko’on tak te’e tu’ux yanecho’.

Mu’uk’a’an óol, máaktsik máak. Mantats’ Toledo.