Méxicoe’ leti’ u noj lu’umil Latinoamérica tu’ux asab ya’ab peek’ ku p’a’atal chéen beyo’

La Jornada Maya
Oochel Fernando Eloy
K'iintsil

Martes 10 ti' septiembre, 2019
Ciudad de México

Ichil xookolo’ob jeets’el tumen Instituto Nacional de Estadística y Geografía (Inegi), tu noj lu’umil Méxicoe’ yaan kex 18 millonesil u túul peek’, ba’ale’ ti’ le je’elo’obo’ kex u 80 por cientoile’ mina’an u yotocho’ob, ts’o’okole’ u ya’abile’ chéen beey u p’a’atalo’ob; le beetike’ u múuch’kabil Boehringer Ingelheim Animal Healthe’ ku ya’alik Méxicoe’ ti’ yaan ichil le lu’umo’ob tu’ux ku asab p’a’atal peek’ chéen beyo’ ichil América Latina. Ichil 18 mil yéetel 30 mil u túul peek’o’obe’ chéen beey u kaxtiko’ob u kuxtalo’ob tu bejilo’ob Ciudad de México.

Ti’ tuláakal peek’ ku biinsa’al tu kúuchil control antirrábico ti’ CDMXe’, chéen juntúul ichil lajune’ ku máan kadxtbil tumen u yuumil.

Yaan kúuchilo’ob tu’ux ku kaláanta’alo’obe’ tu’ux ku k’a’abéetkunsik u taak’ino’ob ti’al u péektsiltiko’ob meyaj unaj u yantal ti’al u ch’a’abal kaláantbil peek’o’ob p’ata’ano’ob chéen beyo’. Leti’obe’ ku ch’a’ako’ob peek’ ti’al u kaxtiko’ob uláak’ u yotocho’ob tu’ux ka yaabilta’ako’ob yéetel ka utsil kuxlako’ob le ken máatako’ob.

U albergueil Kolitas Al Rescate ku yáantik peek’o’ob p’ata’ano’ob chéen beyo’ yéetel le kaja’ano’ob chéen te’e bejo’obo, ku beetiko’ob yóok’lal u nu’ukbesajil Adopciones Online.

Tu nu’ukbesjail Adopciones Online ku yantal u páajtalil u yila’al ba’ax ku yúuchul yéetel juntúul peek’ yéeya’an yéetel u yáantajil plataformas digitales ti’al u bin u yil máak bix u bin u líik’il tuka’antéen yéetel u yáantajil le kúuchilo’. Ka’alikile’, máaxo’ob u k’áato’ob u máato’ob juntúul peek’e’ ku páajtal u yáantajo’ob yéetel taak’in ti’al u bin u ma’alobchajal le ba’alche’o’.

Beey túuno’ ti’al ma’ u p’a’atalo’ob tu juunalo’ob mix u kíinsa’alo’obe’, unaj u yantal máax óotiko’ob ba’ale’ ka u ts’áaj u yóolo’ob ti’al u yaabiltiko’ob, yéetel ma’ u máatalo’ob ti’al u jeel síiko’ob, tumen suuka’an u beeta’al ba’al beyo’. Peek’ asab ya’ab u p’a’atalo’obe’ leti’e’ pitbull, boxer wa rottweiler.
Máaxo’ob ku meyajo’ob te’e kúuchilo’oba’ ku ya’aliko’obe’ unaj u chukpajal u yóol máak u kaláanto’ob yéetel u ka’anso’ob ti’al u beetiko’ob uts ti’e’ peek’o’obo’.