Chaantakin u k'uchul máak u xíimbalt Xmatkuil, u asab k'a'ananil cha'an yaan tu péetlu'umil Yucatán

Ts'íib yéetel oochel Juan Manuel Contreras
K'iintsil

Martes 19 ti' noviembre, 2019
Mérida, Yucatán

Tajan chaantakil t máansaj u bejil 50, jump'éel k'a'anan bej yaan tu noj kaajil Jo'. Nojoch yéetel mejen kiis buuts'o'ob, laj chuuptako'ob, sebáan u píitmáansiko'on; jump'éelili' tu'ux Ku bino'obi': tu Cha'antik Xmatkuil.

Tu chowakil noj beje', ma'ali' k'uchko'on tu'ux k bine', kajnáalo'ob yano'ob te'e baantao' jok'a'ano'ob u kon u jejeláasil ba'alo'ob. U kreemail kookóoj, k'eyem yéetel tak u kúulo'ob bonsaiis, 50 pesos ku tojoltik, ma' ko'oj u ts'a'abal ti' máaxo'ob ku k'áatalo'obi'.

Je'el bix páatchaj u yila'alo', u kúuchil tu'ux ku p'a'atal kiis buuts'o'obe' jach mina’an mix tu’ux u máan máaki’ ts’o’okole’ mix táan u laj okol kiis buuts’o’ob tumen mina’an tu’ux u yantalo’obi’; kex beyo’ unaj k a’alike’, mix táan u k’uuxil máak tu yóok’lal le je’elo’, tumen ich ki’imak óolal yanikech ka’alikil táan a páa’tik a k’uchul tak te’elo’.

Bejla’e’ domingo, ts’o’okole’ baatsilo’obe’ táan u cho’obakúunsiko’ob u asab k’a’ananil cha’an yaan ti’ le ja’abo’, paalalo’obe’ ku yáalkabo’ob ka’alikil u yuumo’ob ku jan kaxtiko’ob u taak’inilo’ob ti’al u páajtal u ma’anal ti’ob le ba’ax ken u k’áato’obo’. Unaj k a’alik, u bin máak Xmatkuile’ ko’oj u jóok’ol.

Ku yúuchule’, chéen je’el ba’axak k’iine’ ku ch’éenel u ko’onol u ja’il káaltal le ken u chuk las 5 tu taal u chíinil k’iin, ba’ale’, te’e kúuchila’ tu’ux ku yúuchul le cha’ana’ “ku cha’abal ti’ob” u konko’ob tak las 3 tu taal u sáastal, le beetike’ ya’abach máako’obe’ ku bino’obi’. U mola’ayil Modeloe’ mix táan u ya’alik mix ba’al.

Booko’ob ku yu’ubik máak le ken okok te’elo’ ma’atech u sa’atal, ts’o’okole’ ma’ xan jach táan u páajtal u jan a’alal beey ba’ax le ku bookankilo’. U book chakbil nalo’ob yéetel keeso de boola yiiba’an ti’al u beeta’al máarkesita’obe’ ku xa’ak’pajal yéetel u bookil u ta’ wakax biinsa’ani’. Ba’ale’ beey in wóol mix máak u p’éek le je’elo’.

Beey túuno’, juumo’ob ku yu’ubal ti’ u bosinailo’ob kúuchilo’ob koonole’ ku sa’atalo’ob je’el bix u bin u náachtal máak ichil u bejilo’ob le chan kaajo’, tumen tuláakal máak u k’áat -k’a’abéet- u koonol.

“Ma’ jach ma’alo’ob táan u bin to’oni’”, ku yaj óoltik Paula úuchik u k’áata’al ti’ bix u bin u koon kuumo’ob. Le nu’ukulo’oba’ uts tu yich máak, le beetike’ mantats’ u k’áata’al a bajux, ba’ale’ séeba’an u jan a’aliko’ob “beora’ kin suuta’”, ts’o’okole’ chéen u p’áatalo’.

Jach k’a’anan k a’alike’, ichil ba’ax ku tsikbaltik máaxo’ob ku koonolo’obe’, u cha’anil Xmatkuile’ “ma’ je’el bix ka’ache’”; le beetik xane’, koonol ku beeta’ale’ jach ts’o’ok u p’íittal ti’ le ts’ook ja’abo’oba’. Je’el bix le domingo máanika’, a’alabe’ yaan u ya’abtal koonoli’; ts’o’okole’ “jach p’éel úuchik u jóok’ol le wa bajuxo’”, beey tsikbalta’ab tumen aj koonolo’ob.

Aj kanan kaajo’obe’, je’el tu’uxak ka súutuk u yich máake’, ti’ yano’obi’. Je’el ba’axak kiis buuts’o’obe’ yéetel tak u peek’ilo’ob le mola’ayo’, ti’ ku máano’ob ti’al u kaláanta’al kaaji’; ba’ale’ tak le je’elo’, ma’ jach ki’imak u yóol u chiknesikubáajo’ob tu táan kaaj.

Léelo en español, clic aquí.