U jeel Capilla Sixtina beeta'an tumen Miguel Macías

Maanal 17 ja'abo'ob táan u meyajtik

Mónica Mateos Vegas
Oochel Yazmín Ortega Cortés
K'iintsil

Tu puksi’ik’al u múuch’ kajtalil Moctezuma, tu delegacionil Venustiano Carranza, jach ki’ichkelem u yila’al u jobon tunil u najil k’uj Pepetuo Socorro. Yanchaj u máan 17 ja’abo’ob yéetel uláak’ táanchúumuk ti’ jump’éel ja’ab ti’al ka’aj ts’ook bona’ak tumen yuum Miguel Ángel, máax kaja’an te’e baanta’o’, uláak’ u jeelil Capilla Sixtina.

Jump’éel chokol pool meyaj, ba’ale’ ts’o’okij, ku ya’alik j ka’ansaj, tumen beey u t’a’anal tumen feligreses yéetel jaytúul táankelemo’ob tu láak’into’ob ka’alikil táan u meyaj óoli’ kex junk’aal ja’abo’ob, u ya’abile’ tu ts’ook, áanta’ab ti’al u ts’o’oksik meyaj, tumen, jach u jaajile’, tu beetaj u k’i’ik’elaankil, u k’íilkab yéetel u yok’ol.

Ba’ale’ yuum Miguel, 73 u ja’abil, ma’atech u ya’alik wa j its’at máak, mixtech u ya’alik wa j boon. Ku ya’alike’ leti’e’ diseñador gráfico, j beet janal, j patjo’ol yéetel j ts’íib, máax jump’éel k’iin ti’ u ja’abil 2001, chéen tal tu tuukul, uchik u xíimbaltik Europa tumen óoli’ síib ti’ u biinsa’al u xíimbalt Vaticano, yáanal renacentista boonile’, taal tu tuukul u beetik jump’éel u yoochel le noj meyaj beeta’ano’, ti’al beyo’ u p’atik tu ka’analil le najil k’uj yaan naats’ te’e tu’ux kaja’ano’.
Capilla Sixtina de la Moctezuma, je’el ts’o’ok u k’ajóolta’ale’, jump’éel siibal ku beeta’al ti’ u Noj Kaajil México.

Macíase’ tu laj bo’otaj u ya’abil nu’ukulo’ob tu k’a’abéetkunsaj ti’al u beetik 14 u p’éel u jaatsil boon ku p’isik 45 metros cuadradros, beeta’an yéetel acrílico. Yaanchaj k’iino’obe’ áanta’ab tumen máaxo’ob ku bino’ob ti’ u najil k’uj, ba’ale’ óol mantats’ yanchaj u páayik taak’in, ku bo’otik yéetel le ku ts’a’abal ti’ beey pensión.

U tsikbaltik bajux tu xupe’, ma’ uts tu yichi’i. Ba’ale’, ki’imak u yóol tumen tu k’amaj u kili’ichkúunsajil yéetel u chan lalajk’abil tumen cardenal Norberto Rivera Carrera, máax tu beetaj u arzobispo primado ti’ u lu’umil México. Beyxan tu k’as péeksaj u yóol u Jala’achil u Noj Kaajil México (CDMX) tumen juntéenake’ majáanta’ab ti’ jump’éel elevador hidraúlico ti’al u ts’áak lienzos tak ka’anal.

J k’iino’ob najil k’uje’ tu ts’áajo’ob u páajtalil u ts’áak jump’éel estudio tu ka’analil le kúuchilo’: jump’éel nojoch yéetel kóoch carpa tu’ux ku páajtal u xit’ik nook’ tu’ux ku boon, u líik’si u nu’ukul u meyaj yéetel u boon kex jok’a’an k’iin.
Ya’abach juntéenake’ yuum Miguele’ j lúub ti’ u x majan eebilo’ob, ba’ale’ ku ch’éenel u yajil tumen yaan in wóol ti’al in ts’o’oksik in meyaj; mixjuntéen káach in baakel, ku tsikbaltik yéetel La Jornada.

Uláak’ k’iino’obe’ ku máan u súutukil u janal, tumen naayal u yóol ti’al u bonik oochelo’ob, ts’o’okole’ óola’ak ma’aten u ts’o’oks ka’achili’ tumen beey chéen tu junal ku meyaje’, juntéenake’ jach tu muk’yajtaj u yajil apendicitis, yanchaj tak u xo’otol, ba’ale’ “yáax j k’iin tu ts’áajten u páajtalil in boone’ tu ya’alaj teen: ‘ma’ tu páajtal a kíimil wa ma’atáan a ts’o’oksik a meyaj’, ka tin oksaj óoltaj”, tu ya’alaj yuum Miguel.

Kex walkil ka’ap’éel ja’abo’ob paachile’, j ka’ansaje’ tu tsikbaltaj ti’ le pik’il ju’una’ ba’axo’ob talamil ku yantal le ken úuchuk boon, tumen te’e k’inako’obe’ óoli’ p’el máanak u chúumukil u meyaj (La Jornada 22/1/16). Leti’e’ tu tukultaj táan ka’ach u binetik óoxp’éel ja’ab ti’al u ts’o’oksik, ba’ale’ yéetel u yáantajil yuum K’uje’, ku ya’alik, táanilchaji.

Ichil u k’iinilo’ob Semana Santa, yuum Miguele’ yaan u na’akal u ts’ook téenil tu jobon tunil le najil k’ujo’, ti’al u tak’ik kamp’éel lienzo u ts’o’oksmaj, ka’alikil u pa’atik u much’ik taak’in k’a’anan ti’al u majáantik andamios. Te’e boono’obe’ ku chikpajal ba’alo’ob, je’el bix, Sibila de Delfos, juntúul k’a’anan máak ti’ Capilla Sixtina.

Ti’ uláak’ ja’abo’obe’, uchik u ts’a’abal k’ajóoltbil ba’ax ku beetike’, ya’abach kúuchilo’ob k’a’aytik péektsilo’ob ti’ jejeláas táanxel lu’umo’obe’ k’ucho’ob ti’al u k’ajóoltiko’ob ba’ax ku beetik, yuum Miguel ku ya’alike’, “u ti’al K’uj, ma’ in ti’ali’; tene’ chéen tin beetaj ba’ax k’a’abéet. Jach talam u beeta’al, tin beetaj ba’ax yáax beeta’ab tumen Miguel Ángel, ma’ tin patjo’oltaj mixba’ali’: mejen wóoliso’ob, mejen conchas, tuláakal ba’ax ku yila’al te’elo’ ti’ yaan tu jach jaaj boonil.

Ya’abach máako’ob ts’o’ok u ya’aliko’ob tene’, tuláakal taak’in tin xupaje’ je’el u chukik ten ti’al in kanik uláak’ túumben ba’al wa ti’al in máan xíinximbal, ba’ale’ jach ki’imak in wóol walkila’, tumen jump’éel ba’ax tin mokt’antaj yéetel u jach nojochil yaan te’e ka’analo’, ka’alikil u t’uchubtik ka’an.

“Káajike’, kin wilik oochelo’ob paachil ten, u wooj monjes. Ts’o’oke’ tin wilaj chéen ba’alo’ob ku chikpajal, tumen juntéenake’ tin wa’alaj ti’ob: ‘ma’ ja’asike’ex in wóol, áantene’ex boon’, ka’aj ts’o’oke’ ma’a ka chikpajo’obi’” ku tsolik ka’alikil u che’ej.