U miinail Slime' tu k'askúunsaj ba'al yéetel tu p'ataj óotsilil, tu lu'umil Zacatecas

Ma' táan u páajtal u je'ets'el beyka'aj ba'al k'aschaja'ani'

Ts'íib yéetel oochel Alfredo Valadez Rodríguez
K'iintsil

Miércoles 14 ti' noviembre, 2018

Ts’o’ok u máan junk’aal ja’abo’ob úuchik u k’a’alal Real de Ángeles, leti’e’ yáax mina jéechkab yanchaj Zacatecas, jump’éel ti’ le yáax yanchajo’ob ti’ u noj lu’umil México, meyajta’an tumen Grupo Frisco, ichil u chowakil junk’aal ja’abo’obe’, meyajta’ab u tóoneladasil plaata ti’al u yuumil, Carlos Slim Helú. Jeets’el k’iino’obe’ xu’ulij, ba’ale’ ya’abach ba’alo’ob k’askúunta’ab ti’ u ya’abil k’áax tu’ux ku yúuchul paak’áal yéetel tséentaj ba’alche’. Ma’ xan tu xu’ulsajo’ob óotsilil mix k’oja’ano’ob ku yantal te’e kaajo’. Ts’o’okole’ tu p’atajo’ob tak jump’éel nuxi’ jool ku chikpajal tak ti’ u
aplikasiionil Google Maps.

Ma’ili’ je’ebek le miinao’, túuxta’ab nikbil tuláakal najo’ob yéetel kóorralo’ob yaan Real de Ángeles, k’áata’ab ka jeel ts’a’abak tu’ux u yantal kajnáalo’ob ti’ jump’éel chan kaaj beeta’ab jo’op’éel kilométros náachil ti’ tu’ux yaan ka’achij, tu méek’tan kaajil Noria de Ángeles (82 kilómetros tu nojol-lak’inil ti’ u noj kaajil Zacatecas) tumen le miinaa’ tu’ux yaan u yúuchul le meyajo’, ti’ p’aatal jach tu yáanal le kaajo’.

Tak u yúuchben najil k’uj le kaajo’, beeta’an tu yóok’olal San Nicolás Tolentino yéetel jeets’el beey patrimonio tumen u mola’ayil Instituto Nacional de Antropología e Historia, yanchaj u júutul. Ichil ba’ax ku ya’alal tumen aj ts’íib k’ajla’ayil te’e kaajo’, najil k’uje’ yaan ka’ach u k’iimbesik 300 ja’abo’ob ti’ le ja’ab 2018 yaniko’ona’.

Le beetik túune’, minerae’ tu beetaj uláak’ jump’éel najil k’uj óoli’ je’el bix le yaan ka’ach te’e kaajo’, ti’al u káajbal u ja’abil 1980. Ba’ale’, túumben kaaj Real de Ángeles óoli’ xun p’ata’abi’, mina’an meyajo’obi’, ts’o’okole’, je’el bix uláak’ noj kaajo’ob yaan Zacatecase’, multa’an tumen criminal múuch’kabilo’ob.

Ti’al u taal u ts’o’okbal u ja’abil 1998e’, juntúul ingeniero ti’ le minerao’ bin tak tu noj kaajil Zacatecas, tu’ux tu ts’áaj k’ajóoltbil ti’ Roy Barragán Ocampo, máax beetik u secretarioil máax táan ka’ach u beetik u jala’achil te’e k’inako’obe’, Ricardo Monreal Ávila, tu xu’ulsaj bin u meyaj le miiano’, kex tumen ma’ tu ya’alajo’ob ti’ u jo’olpóopilo’ob le kaajo’.

“Bino’obe’, ka tu xúun p’atajo’ob tuláakal ba’al chéen beyo’, tu k’askúuntajo’ob ya’abach ba’alo’ob yéetel ti’ méek’tan kaajo’obe’ mina’an mix máaki’. Táan wáaj túun u jóok’sa’al táanil kaaj beyo’. Mix jump’íit. Nikikbal ba’al yéetel aal metalo’ob ku náachkunsa’al tumen mosonil lu’um ts’o’okole’ náach ku p’a’atalo’ob”, tu ya’alaj ti’ jump’éel k’áat chi’ tsikbal Barragán Ocampo.

Tu k’a’ajsaje’ ti’al u winalil marzo ti’ u ja’abil 2017e’, jala’ach taan u máan te’e k’iino’obe’, junpuul úuchik u jets’ik unaj u beeta’al jump’éel páayt’aan túuxta’ab ti’ Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales federal yéetel ti’ Secretaría de Salud de Zacatecas ti’al ka u beeto’ob jump’éel noj xaak’al yóok’olal ba’ax k’askúunta’ab yéetel ba’ax jelpaj ti’ yóok’ol kaab úuchik u meyaj minera Real de Ángeles tu noojolil le noj lu’umo’. Junk’aal winalo’ob máanak, ts’o’okole’ mix jump’éel ti’ ka’ap’éel mola’ayo’ob u beet wa ba’ax tu yóok’olal. Ma’ xan táan u núukiko’ob k ts’íib, tu ya’alaj.

“Le minao’ mix ba’al utsil tu taasaj ti’ Noria de Ángeles, chéen jump’éel nojoch jool tu’ux yaan jach tu káajbal le kaajo’. Ts’o’okole’ te’e tu’ux yaan le kaajo’, chéen p’aatal u yalabil ba’al chuup yéetel selenio, arsénico, plomo, mercurio yéetel flúor, leti’ ba’ax ku p’a’atal le ken meyajta’ak plata, plomo, cobre yéetel zinc.”

Máax tu beetaj u legisladoril te’e k’iino’obe’ ku ya’alike’ k’a’anan u xak’alta’al jach tu séeba’anil ba’ax k’askúunta’ab te’elo’ yéetel u toj óol wíinik yaan Noria de Ángeles yéetel méek’tan kaajo’ob naats’ Aguascalientes yéetel San Luis Potosí. ‘‘U yalabil le minao’ p’atata’abo’ob te’elo’. Ma’ táan u páajtal mix u xo’okol le bajun ba’al k’askúunta’ab te’elo’. Máax yaan u beetik kex wa ba’ax tu yóok’olal. Mix máak”.

Federal mola’ayo’obe’ tu ts’áajo’ob si’ipil yóok’ol Grupo Frisco úuchik u k’askúuntik ba’al ti’ le k’áaxo’ob tu’ux meyjnaj u minail Real de Ángeles, ba’ale’ u yuumile’, ka tu yilaj cha’ab ti’ u beetik mina te’elo’, tu je’aj tu náachil 20 kilómetros, tu méek’tankaajil Ojocaliente, u minail Real de Ángeles unidad El Coronel, láayli’ jéechkab yanik, tu’ux ku jóok’sa’al oro yéetel plata.