Ku jeel ya'abkunsa'al u nuuktakil áak ku yantal Amazonas tu lu'umil Brasil

Táakbesa'ab kaaj ti'al u kaláanta'alo'ob

Dpa
Oochel Charlie Hamilton James, National Geographic
K'iintsil

Manaos, Brasil
Jueves 15 ti' noviembre, 2018

Tu jáal ja’il río Yuruá yaan tu’ux ku yáalk’ab u ja’il Amazonas tu noj lu’umil Brasil, táan u ka’a yantal u jejeláasi áak ku k’aaba’tik charapas arrau sudamericana: u ya’abkunsa’al tuka’atéen u jejeláasil le áaka’ táan u beeta’al tu beel, beey úuchik u je’ets’el ti’ jump’éel xak’al xook beeta’ab tumen u noj najil xook británicail East Anglia, úuchik u ts’a’abal k’ajóotlbil tu k’iinil martes ti’ u pik’il ju’unil Nature Sustainability.

Ichil ba’ax je’ets’ tumen aj xak’al xooko’obe’, walkila’, te’e baantao’ yaan kex bolontéen u ya’abil áak táan u ye’elo’ob wa ku ke’etel yéetel le bix yanik tu ja’abilo’ob 1970. Beey túuno’, ja’ab man ja’abe’ ts’o’ok u bin u ya’abtal áak ku yantal tak tu yóok’ol 70 mil u túulal.

Ichil ba’ax je’ets’ te’e xaak’alilo’, ti’al ka páatak u yantal le noj k’eexila’, yanchaj u táakbesa’al u kajnáalilo’ob le kaajo’ ti’al u kaláanta’al le ba’alche’obo’.

[b]Ookol/b]

Tu jáalik le tu’ux kaláanta’al yéetel ku yáalkab ja’e’, chéen u dos por cientoil ti’ le maanal 2 mil u p’éel jaatsil jóok’sa’an ti’al u ye’el áako’ob okolta’ab tumen j chuk máako’ob. Ba’ale’ ichil k’áaxo’ob tu’ux ma’atech u kaláanta’ale’, óoli’ laj okolta’ab k’u’ob, ku je’ets’el te’e xak’al xookilo’. Beey túuno’, yaan xan uláak’ ba’alche’ob láayli’ uts u ti’alo’ob le nu’ukbesaja’.
Áak charapa arrau (Podocnemis expansa) je’el u k’uchul u p’is 75 wak tak 90 centímetros ts’o’okole’ jatsa’an beey asab nojoch ichil áak ku yantal ti’ agua dulce.

“Xak’al xooke’ ku ye’esik u yutsil u táakbesa’al kaaj ti’al u kaláanta’al u yotoch ba’alche’ob”, beey tu ya’alaj Carlos Peres, ti’ u noj najil xook Universidad de East Anglia. “U yúuchul múul meyaj ichil jala’ach yéetel kaaje’ ti’al u kaláanta’al 5 millonesil kilómetros cuadrados ti’ Amazonase’, ma’ jump’éel ba’al je’el u jan úuchule’”.

Beey túuno’, aj kanan k’áaxo’ob te’e kaajo’ ku ya’aliko’obe’ ma’ chuka’an áantaj ku ts’a’abal ti’ob. Leti’obe’ ma’ ki’imak u yóolo’ob tumen jach jump’íit ba’al le ku k’amiko’ob ts’o’okole’ jach sajbe’entsil u meyajo’ob, beey úuchik u ya’alal tumen juntúul u yuumil le xaak’alilo’, João Campos-Silva. Le je’elo’ ku taal u ye’ese’ ya’ab máak je’el u p’atik u meyaj kex tumen ts’o’ok u máan ja’ab káajak u beetik.

Úuchik u yéeya’al ultraderechista Jair Bolsonaro ti’al u beetik u jala’achil Brasil, u ya’abil múuch’kabilo’obe’ meyajtik ba’al ti’al u yutsil yóok’ol kaabe’, saajko’ob tumen ma’ xaan ka súutpachta’ak ba’al ti’ ba’ax ku meyajtiko’obi’. Ku tukultiko’obe’, le ken u káas u beet u jala’achil ti’al enero ti’ u ja’abil 2019e’ yaan u cha’ik u ch’a’abal ba’al Amazonas chéen beyo’.