Tu lu'umil Congoe' ya'abchaj jaytúul u gorilasil wiitso'ob kuxa'an

Láayli' yaan u sajbe'entsil u p'íitchajalo'ob

Ts'íib yéetel oochel: Ap
K'iintsil

Washington, Estados Unidos
Miéroles 21 ti' noviembre, 2018

K’uch u k’iinile’ óolak laj sa’atak goorila’ob kaja’ano’ob ti’ wiitso’ob, ba’ale’ walika’ táan u jel yantalo’ob. Miércoles máaniko’, u múuch’kabil Unión Internacional por la Conservación de la Naturaleza (IUCN, yóok’olal bix u k’aaba’ ich inglés), ku yantal tu noj lu’umol Suizae’, tu túumbenkunsaj xookil jóok’sa’an yóok’olal gorilas de montaña tumen sajbe’entsil u sa’atalo’ob. Ka’ache’ u k’aabae’ jets’a’an beey “en peligro crítico” ba’ale’ beora’ p’aatal beey “en peligro”. Walkila’ jump’íit maanal ti’ mil u túul le ba’alche’oba’ kuxa’an tu’ux suuk u yantal, le je’elo’ ku chibesik chan yanchaj uláak’o’ob, tumen chéen 680 yaan le década máaniko’.

“Wa ku ch’a’ajolta’al ba’al tu yóok’olal bix kuxa’an ba’alche’ob ti’ k’áax yéetel bix u bin u ch’éejelo’ob ti’ yóok’ol kaabe’, le je’ela’ jump’éel noj xáak’ab táan u yantal”, beey tu ya’alaj Tara Stoinski, máax jo’olbesik u meyajil ciencias ti’ u múuch’kabil Fundación Dian Fossey Gorilla.

Ti’ múuch’kabil ku meyaj Atlantae’, ts’a’aban u k’aaba’ x xak’al xook tu beetaj ya’abach meyajo’ob tu yóok’olal primates yéetel áantajnaj ti’al ka ts’aatáanta’ak ba’ax táan u yúuchul yéetel u gorilasilo’ob wiitso’ob, le beetike’, j ch’a’ab ba’ax tu beetaj ti’al u cha’anil Gorilas en la niebla, tu’ux chikpaj Sigourney Weaver, tu ja’abil 1988.

“Ku beetik u yantal alab óol, ts’o’okole’ táan u yúuchul ti’ lu’umo’ob tu’ux seen k’aschaj k’áax úcuhik u yantal ba’ateltáambal yéetel tumen láayli’ jach óotsil lu’umo’ob”, tu ya’alaj Stoinski, máax láayli’ táaka’an ti’ u múuch’il máako’ob táan u meyajo’ob ti’ xaak’al ku beeta’al yóok’olal primates ti’ IUCN.

Tukulta’abe’ tu ja’abil 2000 ken xu’uluk

Gorila’obe’ ku yantalo’ob ti’ wiitso’ob, kaja’anob tu’ux yaan ka’anal k’áax yéetel ye’eb ku náachtal tak tu’ux ku yantal volkaano’ob ma’atech u tuulo’ob tu lak’inil África. Beyxan ti’ yano’ob ti’ noj k’íiwiko’ob ku yantalo’ob ti’ u k’áaxilo’ob Ruanda, Uganda yéetel República Democrática del Congo.

Fosseye’, kíim tu ja’abil 1985, leti’e’ tu tukultaje’ yaan u ch’éejelo’ob ti’al u ja’abil 2000. U jaajile’, kúulpach ba’ax ucha’an tumen ts’o’ok u ya’abtal u xookil jaytúul ba’alche’ob yaan tumen ku yantal mu’uk’an meyajo’ob ti’ jejeláas táanxel lu’umo’ob ti’al u kaláanta’alo’ob.

“Táan k utsil xíimbal tumen táan u yantal k’áaxo’ob tu’ux ku páajtal u líik’ilo’ob yéetel u nuukta’alo’ob”, beey tu ya’alaj Anna Behm Masozera, máax jo’olbesik Programa Internacional de Conservación del Gorila, ku meyaj ti’ u lu’umil Ruanda. “K’a’anan k ch’a’achibtike’, kex tumen ma’alo’ob u bin ba’alo’obe’, láayli’ yaan u sajbe’entsil u ch’éejelo’ob. Chéen ka’a jaats ba’alche’ob yaan, ts’o’okole’ ma’ mu’uk’antako’obi’ yéetel mejentako’ob”.

Ya’ab ba’al beetik u jeel yantal gorilas de montaña, tu ya’alaj Masozera. U jala’achil óoxp’éel noj lu’umo’obe’, ts’o’ok u ya’abkunsiko’ob kananil ku ts’a’abal ti’ u jáalik tuláakal k’áaxo’ob tu’ux ku yantal, tu’ux ku chu’ukulo’ob kex tumen ma’ cha’abani’, tu’ux ku ch’a’akal che’ob yéetel tu’ux ku beeta’al beejo’ob.

Aj xíimximbal máako’ob láayli’ ku yáantajo’obe’: leti’obe’ ku bo’otiko’ob tak mil 500 dólares ichil jump’éel oora ti’al ka páatak u cha’antiko’ob. Le taak’in je’elo’ ku ka’a’béetkunsa’al ti’al u bo’ota’al máax ku kanan te’elo’.