Je'ets' u k'iinil 29 ti' noviembre beey u Máank'inal Báalam

Méxicoe' táaka'an ichil le lu'umo'ob ku kaxtik ka ya'abak tuka'atéen

Carlos Águila Arreola
Oochel Infoqroo
K'iintsil

Cancún, Quintana Roo
Jueves 22 ti' noviembre, 2018

Ichil jump’éel noj meyaj táan u beeta’al yóok’ol kaab ti’al u kaláanta’al báalame’, u noj lu’umil Méxicoe’ táan u jo’olbesik u bolon lajun lu’umilo’ob Latinoamérica tu’ux ku k’i’itbesa’al le ba’alche’a’ yéetel xan ti’ le uláak’ mola’ayo’ob núup’iko’ob ti’al ka beeta’ak u nu’ukbesajil Plan Jaguar 2030: Programa Regional para la Conservación del Felino más grande del Continente y sus ecosistemas.

Jump’éel noj mokt’aan, ti’ ukp’éel patjo’oltan, táan u beeta’al Centroamérica yéetel ti’ lajka’ap’éel uláak’o’ob ti’ Sudamérica, jts’a’ab k’ajóoltbil ka’alikil táan u beeta’al 14ª Conferencia de las Partes (COP-14) ti’ Convenio sobre Diversidad Biológica, beeta’ab tu kaajil Sharm El-Sheikh, Egipto, tu’ux je’ets’ u k’iinil 29 ti’ noviembre beey U Máank’inal Báalam.

Nu’ukbesaje’ j ts’a’ab k’ajóoltbil tu k’iinilo’ob jach sajbe’entsil yanik ba’al ti’al u asab nojoch miisil yaan te’e continentea’, ti’al u kaxta’al ka mu’uk’anchajak Corredor del Jaguar, ku káajal tu noj lu’umil México yéetel ku náakal tak Argentina, tu’ux ku ts’aatáanta’al 30 u p’éel u k’a’anan k’áaxo’ob ti’al u kaláanta’al báalam tak ti’al u ja’abil 2030.

María José Villanueva, máax jo’olbesik Conservación del Fondo Mundial para la Naturaleza (WWF, yóok’olal bix u k’aaba’ ich inglés), tu jaats meyajil Méxicoe’, tu jets’aje’ “báalame’ jump’éel noj chíikulal ti’al Latinoamérica yéetel juntúul ba’alche’ k’a’ajsik to’on k máasewáal ch’i’ibal; unaj k meyaj ti’al k péeksik máak ti’al ka kaláanta’ak lu’um tu’ux k múul kajtal yéetelo’ob.

“K’a’anan k ya’abkunsik meyaj mantats’ u beeta’al yéetel k nats’ik uláak’ máaxo’ob je’el u yáantajo’ob je’el bix le ku meyajtiko’ob taak’in beyxan mola’ayo’ob. Ma’atáan u páajtal u jóok’ol táanil kaaj wa táan u k’askúunsa’al yóok’ol kaab. Unaj k kaxtik ka páatak u múul yantal wíinik yéetel ba’ax yaan ti’ yóok’ol kaab, ti’al ka xi’ik utsil ti’ u ka’a jaatsil”.

Ti’ jump’éel k’a’aytajil ts’íib beeta’ab tumen WWF, a’alabe’ nu’ukbesaje’ tukulta’an ti’al u beeta’al ti’ lu’umo’ob tu’ux ku yantal le ba’alche’a, ba’ale’ yaan u jóok’sa’al uláak’ jun jaats ti’al ka táakpajak xan uláak’ lu’umo’ob yéetel ti’al ka u tukulto’ob u k’a’ananil u beeta’al nu’ukbesajo’ob ti’al u kaláanta’al báalam, tu’ux ka táakbesa’ak xan máaxo’ob ku meyajo’ob ti’al ka utsil yanak ba’al yéetel wíinik, máaxo’aob nup’ik yéetel kaláantik k’áaxo’ob tu’ux ku yantal báalam yéetel ku meyajtiko’ob ba’al ku xíimbal tu juunal, je’el bix ecoturismo.

“Bejla’e’ ts’o’ok k ilik beyka’aj meyajil táan u beeta’al tumen u noj lu’umilo’ob Latinoamerica ti’al u kaláanta’al báalam; le noj meyaja’ jump’éel ba’ax chikbesik je’el u páajtal u múul meyaj k noj lu’umilo’ob ti’al k kaláantik ba’ax ku si’ibil to’on tumen yóok’ol kaab”, tu ya’alaj Carlos Manuel Rodríguez, máax beetik u Ministroil Ambiente y Energía ti’ u lu’umil Costa Rica.

Jump’éel noj meyaj

Tu múuch’tambalil COP-14, u aj meyajilo’ob jala’achil, nu’ukbesaj Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo (PNUD), Fondo Mundial para la Naturaleza (WWF), Wildlife Conservation Society (WCS) yéetel Panthera tu jets’ajo’ob lalaj 29 ti’ noviembree’ beey u Máank’inal Báalam ti’al u kaxanta’al ka okok tu tuukul kaaje’ sajbe’entsil táan u máansik le ba’alche’a’.

“Plan Jaguar 2030 ku chikbesik nuup’ meyajil yaan yéetel túumben tuukulo’ob k’a’anan ti’al ka páatak u yantal Metas de Desarrollo Sostenible”, beey tu ya’alaj Midori Paxton, máax jo’olbesik Biodiversidad y Ecosistemas ichil PNUD.

Máax jo’olbesik Ciencias de la Conservación ti’ u mola’ayil Panthera, Howard Quigley, tu ya’alaj beya’: “Ti’al báalame’ jach k’a’anan le ba’ax táan u yúuchul te’e k’iina’. Plan Jaguare’ ku jeel kuxkíinsik báalam ti’ yóok’ol kaab, tumen uláak’ bix u paktal le ba’ax ku yúuchulo’ yéetel ku jets’ik ba’ax je’el u páajtal u beeta’al ti’al ma’ u xu’ulul u yantal, yéetel ti’al ka yanak ba’ax k’a’abéet ti’ ti’al u kuxtal”.

Ti’ nu’ukbesaje’ yaan kamp’éel u jaatsil: 1) Múul meyaj ti’al u ts’a’abal áantaj ti’ meyajo’ob kaláantik ba’alche’m, beyxan ti’al ka ya’abkunsa’ak meyajo’ob táan u beeta’al; 2) U jóok’sa’al táanil yéetel u beeta’al nu’ukbesaj ti’ tuláakal le noj lu’umo’, yéetel u ma’alo’obkúunsa’al ba’ax utsil ba’al ku k’uchul tak te’e nukbesajo’obo’; 3) u nojochkíinsa’al nu’ukbesajo’ob ts’o’ok u káajal u xíimbalo’ob, tu’ux ku kaláanta’al k’áax tu’ux ku yáalkab ba’alche’. u ts’ooke’ 4) u ma’alo’obkúunsa’al bix táan u xíimbal taak’in ku k’a’abéetkunsa’al ti’al nu’ukbesajo’ob ti’al u ts’aatáanta’al báalam yéetel tu’ux ku kajtal.

U ts’a’abal k’ajóoltbil Plan Jaguar je’ets’ úuchik u beeta’al múuch’tsikbalil tu kúuchil Naciones Unidas yaan tu noj kaajil Nueva York, tu winalil marzo máaniko’, tu’ux je’ets’ Declaración de Nueva York del Jaguar 2030, tu’ux táakpaj u kanlajun lu’umilo’ob tu’ux ku yantal báalam yéetel táanxel múuch’kabilo’ob kaláantik.

Báalame’ leti’e’ ba’alche’ janal baak’ asan nojoch yaan América Latina, ku kuxtal ti’ waxaklajun p’éel noj lu’umo’ob; ba’ale’ táan u bin u ch’éejelo’ob tumen ku ts’o’onolo’ob kex ma’ cha’aban u beeta’ali’, ba’atel ichil wíinik-báalam, ts’o’okole’ táan xan u ch’éejsa’al k’áax tu’ux ku kuxtal.

Yóok’olal tu bin u p’íitchajalo’ob, tak le báalam yaan tu lu’umil El Salvador yéetel Uruguay, jala’acho’obe’ táan u beetiko’ob meyajo’ob ti’al ka jeel ya’abako’ob yéetel ts’o’ok u ya’alik yaan u mu’uk’ankúunsiko’ob ba’al ti’al ka úuchuk, tu’ux táaka’an xan Costa Rica, México, Brasil yéetel Belice.