Sonda InSighte’ k’uch Marte

Tu túuxtaj yáax oochel ti'al u yila'al bix u yóok' kabil te'elo'

Afp
Oochelo'ob NASA
K'iintsil

Cape Canaveral, Estados Unidos
Miércoles 28 ti' noviembre, 2018

“¡Ts’o’ok u jáayal!”, beey úuchik u ya’alal tumen sonda estadunidenseil k’aaba’inta’an beey InSight k’uch tu k’iinil lunes máanika’, tak tu’ux yaan marciano lu’umil, ts’o’okole’ béeychaj u jóok’sik u yáax oochelil ti’ u yóok’ kabil chak planeta.

Yanchaj u xíimbaltik u kóochil espacio tu xanil ukp’éel ja’abo’ob yéetel ukp’éel winalo’ob ti’al ka páatak u k’uchul tak te’elo’, sonda InSighte’ “amartizarnajij”, yéetel ma’ xáanchaj ka tu túuxtaj oochel beet u ki’imaktal u yóol máaxo’ob yano’ob ti’ u kúuchil control Laboratorio de Propulsión a Chorro ti’ NASA, ku meyaj Pasadena, California.

Controladoro’ob yéetel ingeniero’obe’ tu k’iimbesajo’ob ichil méek’o’ob yéetel ki’imak óolil tuláakal ba’ax úuchik, tumen ma’alo’ob jóok’ik ba’al lik’ul ookik ti’ u atmósferail Marte tak ka kóoji, beyxan tumen tu beel ojéelta’abik ba’al tak tu’ux yaan módulo.

Jach ma’alo’ob úuchik u yúuchul ba’al: tu beel je’ek’atpaj paracaídas, u yooko’obe’ líik’ tu beel yéetel u chichil u bine’ ma’alo’ob úuchik u bin u yéemel, 19,800 km/h u bin ka’achij, ba’ale’ ichil ukp’éel minuto’obe’ náak 8 km/h.

Yáax oochele’ túuxta’ab tumen ka’ap’éel satélites taak’al úuchik u bino’ob ti’ InSight.

“In yáax oochel ti’ #Marte”, beey úuchik u ts’íibtik NASA ti’ jump’éel cuenta Titter beeta’ab ti’al InSight. “U maakil in lente’ ma’ tse’eleki’, ba’ale’ unaj in yáax e’esik te’ex bix u yila’al in túumben otoch walkila’”.

Lik’ul u ja’abil 2012, yáax juntéen u yantal jump’éel nu’ukul ku páajtal u túuch’ul yóok’ol Marte, chéen tu paach vehículo Curiosity ti’alinta’an tumen NASA, tumen tak walkila’ chéen leti’e’ láayli’ táan u meyaj tu yóok’ kabil chak planeta.

Chéen u noj lu’umil Estados Unidos ts’o’ok u béeykunsik u p’atik wa ba’ax nu’ukulil te’elo’, ba’ale’ táakpaj ti’ le meyaj beeta’aba’ ti’al u páajtal líik’sikubáaj ti’al jump’éel noj meyaj tu’ux ka páatak u yantal máako’ob beetik xaak’al, ti’al u ja’abil 2030. Ba’ale’ maanal ti’ u chúumukil u téenal ti’ le 43 meayjo’ob ts’o’ok u beeta’al ti’al u biinsa’al robots, satélites wa uláak’ ba’alo’ob tak Marte’, ma’ jóok’ok tu beeli’.

InSight, tu tojoltaj 993 millonesil dólarese’, unaj u yojéeltik jatyéel u tíitkubáaj lu’um te’e chak planetao’, tumen jump’éel lu’um óoli’ je’ex Yóok’ol Kaab, ch’ich’il tuunich, ba’ale’ láayli’ yaan ba’aloob ma’ ojéelta’aki’.