'El principito', ts'íib beeta'an tumen Saint-Exúpery su'ut ich tsotsil t'aan

Múul meyaj beeta'an tumen Javier Merás yéetel Xun Betán

La Jornada Maya
Oochel
K'iintsil

Miércoles 5 ti' diciembre, 2018

Tak te’e k’iino’oba’ u áanalte’il El Principito, ts’o’ok u ko’onol kex 140 millones u p’éelal yéetel ts’o’ok u su’utul ti’ maanal 290 u p’éel t’aano’ob, tumen jump’éel ti’ le xookilo’ob asab k’ajóolta’ano’ob yóok’ol kaab. Ka’awjeake’, úuchik u beeta’al múul meyaj tumen Javier Merás yéetel Xun Betán, áanalte’e ku páajtal u xo’okol ich tsotsil t’aan yéetel u k’aaba’ Ch’in Ajvalil.

Tsotsil t’aane’ ku yu’ubal ti’ nojol lak’inil México yéetel yaan kex 400 mil u túul máako’ob t’anik tu lu’umil Chiapas. J ts’íib, Xun Betáne’, káaj u xook ka’alikil bolon p’éel u ja’abil yéetel jujump’íitil úuchik u kanik ts’íib ti’al u sutik ich tsotsil, tumen beyo’ je’el u páajtal u xo’okol tumen u yéet kajnáalo’ob.

Ichil jump’éel k’áat chi’ tsikbal tu beetaj Javier Merás yéetel u kúuchil Global Voices, tu tsikbaltaj leti’e’ juntúul editor argentinoil yéetel yaan jump’éel virtual kúuchil koonol u k’aaba’e’ Los Injurables. Óoxp’éel ja’abo’ob paachile’ tu ts’áajo’ob k’ajóoltbil El Principito ich aymara t’aan.

Ch’in Ajvalile’ ma’ chéen u sutt’aanil El Principito. Te’e áanalte’o’ ts’íibta’an jump’éel jel tuukul tu yóok’olal máaxo’ob ku táakpajalo’ob yéetel meyajta’ab bix úuchik u chikbesa’al ti’al ka páatak u xo’okol tu beel ti’ monosilábica tsotsil t’aan, beycan u xookilo’obe’ ts’a’ab yéetel maaya woojo’ob.

Ma’atáan u xáantal áanalte’e yaan u páajtal u ma’anal México, España yéetel Argentina, ts’o’okole’ tukulta’an u k’u’ubul jayp’éel áanalte’ob ti’ u najilo’ob xook Los Altos de Chiapas, tu’ux ku t’a’anal tsotsil.

“Táan k kaxtik ka chíimpolta’ako’on beey kaaj beyxan tu yóok’olal káan iik’ ti’ilil k beetik. U beelal máasewáal kaajo’one’ ma’ chéen u jats’utskíintiko’ob ba’al, to’one’ noj ba’alo’on. Wíiniko’one’ jump’íit toopol yaanik, tumen k péech’óoltik máak, k jatsikbáaj, le ba’alo’obo’ ma’atech u cha’ak k xíimbal. Tu lu’umil Chiapase’ ma’atech in k’amik áantaj”, beey úuchik u ya’alik j k’aay tuukul ti’ u kúuchil péektsil Noticias, Voz e Imagen de Chiapas.

Betáne' tu jóok’saj u xookil antropólogo social, ku ts’íib yéetel ku beetik xak’al xooko’ob, aj sutt’aan yéetel k’ex t’aan ti’ tsotsil; yaan u áanalte’ilo’ob jóok’sa’an Estados Unidos, Argentina, Guatemala yéetel Cuba.