Jáay oksaj óol ts'a'aban yóok'ol u ko'olebil Guadalupe ti' tuláakal u lu'umil México

Ya'abach máako'ob tu mokt'antajo'ob u xíimbatiko'ob ti' le k'iina'

Juan Manuel Contreras
Oochel Notimex
K'iintsil

Jo', Yucatán
Jueves 13 ti' diciembre, 2018

Je’el bix u beeta’al ti’ tuláakal u noj lu’umil Méxicoe’, u máak’inal oksaj óolil ts’a’aban yóok’ol U Ko’olebil Guadalupe yéetel máasewáal Juan Diego Cuauhtlatoatzin, tu beetaj u p’áatal jach chochobkil u bejilo’ob San Cristóbal, tu noj kaajil Jo’. U múuch’il máako’ob ku náaksiko’ob xook tak 4 mil u túul guadalupanoilo’obe’ ooko’ob tu najil k’uj ts’a’aban u k’aaba’ máax ku k’iimbesa’al. U ya’abil máako’obe’ leti’ ku jóok’olo’ob áalkab wa antorchistas.

Táan u taal u yáak’abtal ti’ u k’iinil martes ka káaj u ya’abta’al u k’ak’atmáan feligreses te’e baantao’. Leti’obe’ ku náachtal ti’ kaajalo’ob ti’al u ye’esiko’ob k’ub óol ku beetiko’ob tu táan ko’olebil -máax k’aaba’inta’an beey Emperatriz de América- yéetel xan ti’al u ts’áako’ob u níib óolalil tu yóok’olal uts ba’alo’ob yanchaj ti’ le ja’ab táan u jóok’ola’; ba’ale’ beyxan ti’al u k’áat óoltiko’ob ba’ax bíin taalak ti’ u kuxtalo’ob.

Ken jo’op’ok u máan máak yóok’ol u bejil 50 yéetel je’el bix u bin u náats’al máak tak tu’ux yano’obe’, ku páajtal u yu’ubal uts óol yaan. Ti’ kis buuts’o’ob, t’inchak balak’ ook wa xíimbalil, oksaj óol máako’obe’ ku k’ayiko’ob ko’olebil ka’alikil u kuchmajo’ob u yoochel tu paacho’ob yéetel u k’iimbesiko’ob u kóojolo’ob tak tu’ux mokt’anta’ab: Santuario Guadalupano.

“¡Qué viva la virgen María!, ¡Sí se pudo!” ku yawtik junmúuch’ antorchistas tu béeykunsajo’ob ba’ax tu ya’alaj u beetiko’ob. Chéen líik’saj óol ka paklan a’aliko’ob ichilo’ob leti’ u muuk’il u péeko’ob ti’al u k’uchulo’ob tak tu noj kaajil Jo’. U yooksaj óolo’obe’ leti’ ts’áak u yóol ba’ax ku beetiko’ob.

Kiis buuts’o’ob t’u’ulpachtiko’ob ka’alikil táan u yáalkabo’obe’, jats’utskíinsa’an yéetel mexicano paanil. Paaxe’ ku xa’ak’pajal yéetel uláak’ paax ts’a’aban le beetik mix táan u na’ata’al, ba’ale’ kex beyo’, ka’alikil táan u ts’ook k’uchulo’ob te’e najil k’ujo’, ku pak’al ki’imak óoltikubáajo’ob, yaane’ ku yok’ol tumen jach ki’imak u yóolo’ob; yaan xane’ ku ch’a’ako’ob u súutukil ti’al u jóok’sik u yoochelo’ob je’el bix ts’o’ok u kóojolo’ob te’elo’.

Xiib u ya’abil máax yani’, ku kaxtiko’ob ka sa’atbesa’ak u si’ipilo’ob yéetel ka ch’a’abak óotsilil ti’ob, ba’ale’ tuláakal ba’al yaan te’elo’. Yaan jaytúul antorchistaobe’ láayli’ jach paalo’obe’ le beetik tak nook’il u búukintmajo’obe’, óoli’ beey búukinaj u takmaj Juan Diego u taal ti’ob.

U paaxil Melchor y sus tecladose’ ku kúulpach juum ti’ tse’ek ku ts’a’abal tumen yuum k’iin ich najil k’uj. U kúuchil Nuestra Señora de Guadalupe tajan chochobkil, ti’ jump’éel ja’abe’ óoli’ ma’atech u jach chu’upul, ba’ale’ walkila’ tak táanka’abe’ ts’a’aban tak báaxalo’ob. Sacro nu’ukulo’ob, nook’o’ob yéetel janabe’enbalo’obe’ ku jach chikbesiko’ob mexicano óol ti’ ba’ax ku yila’al.

Ts’o’ok u máan 11 áak’ab, káaj u yu’ubal ka’anantsil. Yaan paalale’ tu wenelo’ob tumen ts’o’ok u máanisko’ob jump’éel jach chowak k’iin; ma’ tu xáantale’, ku k’uchul u yuumo’ob ti’al u ts’áakti’ob Coca Cola yéetel chicharrones xa’ak’tan yéetel Valentina, “ti’al u náayal u yóolo’ob tak las 12”, ku tsolik, tumen leti’ u súutukil ken k’a’ayak “Mañanitas”.