Táan u tukulta'al u ts'o'okol u meyajta'al maaya chimes k'áak' ichil kamp'éel ja'ab

"Me canso ganso" ku ya'alik AMLO

Alma E. Muñoz
Oochel
K'iintsil

Palenque, Chiapas
Lunes 17 ti' diciembre, 2018

U jala’achil u noj lu’umil México, Andrés Manuel López Obrador tu páayt’antaj u yuumilo’ob mola’ayo’ob ti’al ka táakpajako’ob ti’al u beeta’al maya chimes k’áak’, le je’elo’ tu ya’alaj tu súutukil úuchik u káajsik meyajo’ob tu yúuchben k’áaxil u aeropuertoil u noj kaajil Palenque, tu’ux bíin yanak túumben estación.

P’el úuchik u ts’o’ok u beeta’al jets’ lu’um tumen lajka’p’éel maaya kaajo’ob ti’al u k’áata’al ka páatak u yúuchul meyaj te’e k’áaxo’, u jala’achil Méxicoe’ tu k’a’aytaj u ya’abil taak’in bíin k’a’abéetkunsa’ak ti’al u beeta’al yaan u ts’a’abal tumen privado mola’ayob. Meyaje’ yaan u káajal le ken utskíinsa’ak u bej u máan chimes k‘áak’ yaanili’e’. A’alabe’ jala’ache’ yaan u k’ubik ti’ privado mola’ayob bíin táakpajako’obe’ yaan u ts’a’abal ti’ob subvención tu yóok’olal le jayp’éel kilómetro ken u beeto’ob. Beey túuno’, yaan xan u ts’a’abal licitación ichil u xóoxot’aj meayjo’ob ichil 15 mil tak 18 mil millonesil pesos. Yáax páay t’aane’ yaan u ts’a’abal k’ajóoltbil ichil ka’ap’éel winalo’ob ti’al u yáax kamp’éel jaatsilo’ob.

Ti’ mola’ayobe’ “yaan u péeksa’al u yóolo’ob yéetel subvención yaan u ts’áak jala’ach; tu yóok’olal jump’éel kilómetro kun beetbile’, jala’ache’ yaan u ts’áak subvención. Beey ken u chuk u laj beeta’al”, tu ya’alaj tu súutukil úuchik u jets’ik xan ma’atáan u chukik ti’al u beeta’al le seis mil millonesil pesos jóok’sa’an ichil Presupuesto de Egresos de la Federación, túuxta’ab ka’awjeak tak te’e Congreso, ti’al beyo’ u páajtal u káajsa’al u beeta’al chimes k’áak’, yaan u p’isik mil 500 kilómetros u bejil, ts’o’okole’ u xaanil u beeta’ale’ yaan u chukik kamp’éel ja’ab. “Me canso ganso”, tu ya’alaj.

Ja’alache’ tu ya’alaj k’a’abéet u jejeláasil bejo’ob tu’ux u yantal taak’in yéetel recursos privados. “K’a’abéet to’on inversión privada, ba’ale’ kin páayt’antik xan u yuumilo’ob mola’ayob ti’al ka táakpajo’ob xan le ken jo’op’ok u beeta’al le meyeja’. Táan k tukultike’, tu ya’alaj, wa tumen tu ch’a’aj tu k’a’abo’ob u beeta’al u xóoxot’ajo’ob beje’, ichil 15 tak 18 mil millonesil pesose’, yaan u beeta’al yéetel licitación”. U tuukulil bix u beeta’al u bejilo’ob chimes k’áak’e’, por kilómetro u tukulta’al, ichil 50 yéetel 60 millonesil pesos, ba’ale’ yéetel xan derecho de vía.

López Obradore’ tu ya’alaj ti’ u yuumil mola’ayobe’ “yaan u je’ets’el bíin ts’a’abak ti’ob derecho de vía, tumen yaan”. Beyxan tu ya’alaj subvenciono’obe’ yaan u ts’a’abal wa tumen ila’ab meyaje’ ma’alo’ob beeta’an tumen mola’ayo’ob, tumen chimes k’áak’e’ unaj u yáalkabo’ob tu séebanil 160 kilómetros ichil jump’éel hora, ts’o’okole’ unaj no’oja’an ti’al u yáalkab chimes k’áak’ yaan u kuuch.

Ba’ale’, ti’al ka cha’abak u meyaj mola’aye’, yáax táanil ku k’áata’al “ma’ u ko’ojtal u tojol u biinsa’al kajnáalo’ob naats’ yaaniko’ob ti’ tu’ux ku beeta’al, ka páatak u k’áatal yaanal u tojol ti’ xíinximbal máako’ob yéetel kuuch, ba’ale’ láayli’ ma’ jach ko’oji’ ti’al beyo’ u páajtal u na’akal kajnáalo’ob, ti’al ma’ u bo’otiko’ob ko’oj ba’al”.

Jala’ache’ tu ya’alaj xan yaan u ts’a’abal óoxp’éel concesión ti’al óoxp’éel u jejeláasil chimes k’áak’: le ku kuucho’, ti’al xíinxíimbal máak yéetel ti’al u na’akal kajnáalo’ob.

Licitaciones

Beyxan tu ya’alaje’, ts’o’ok u k’áatik ti’ u jo’olpóopil Fonatur, Rogelio Jiménez Pons, ka u ts’o’oks u técnico meyajil k’a’abéet, ichil ka’ap’éel winal jach u xanil ti’al ka “páatak k jóok’sik páayt’aan ti’al yáax kamp’éel jaatso’ob; yaan ba’al u yil yéetel derecho de vía, ts’o’ok u yantal”. López Obradore’ tu k’a’aytaj xan u jala’achil kaajo’ob yaan u yilko’ob u bix u meyaj estaciones.