Yóok'ol úuchben maaya kaaje', káajsa'ab u noj kaajil Jo'

Ku k'iimbesa'al 477 ja'abo'ob úuchik u yantal noj kaaj

Katia Rejón
Oochel Enrique Osorno
K'iintsil

Jo', Yucatán
Lunes 7 ti' enero, 2019

Tu k’iinil 5 ti’ enero máanika’, ya’abach jo’ilo’obe’ tu much’ajuba’ob tu K’íiwikil u Noj Kaajil Jo’ ti’al u k’iimbesiko’ob úuchik u yantal noj kaaj, 477 ja’abo’ob paachil. Xíimbal k’aayil beeta’abe’, jóok’ ti’ u k’íiwikil Santa Lucía, tu’ux yaan óoxtúul j paaxo’ob táan u k’ayiko’ob Flor de Azahar yéetel La Bamba, ka’alikil máako’obe’ jóok’ u biinbalo’ob tak Plaza Grande.

Yóok’ol jump’éel úuchben maaya kaaje’, tu k’iinil 6 ti’ enero ti’ u ja’abil 1542e’, Francisco de Montejo “El Mozo”, tu jet’sat jump’éel noj kaaj, ti’al u káajsik jump’éel españolil múuch’kajtal. Ku ya’alale’, le bix p’áatik bin úuchben kaaje’, tu k’a’ajsaj bin ti’ jump’éel kaaj yaan ti’ u kaajil Jo’, ba’ale’ ti’ u lu’umil España.
Walkila’, k’iimbesaje’ ku beeta’al yéetel u jejeláas u xa’ak’il k’i’ik’elo’ob: ko’olelo’obe’ u búukintmajo’ob nook’ suuk u ts’a’abal wey lu’ume’, iipil; xiibo’obe’ u chowak k’abo’ob yéetel u p’óoko’ob.

U jo’olpóopil u noj kaajil Jo’, Renán Barrera Concha; máax jo’olbesik miatsil Irving Berlín Villafaña, yéetel u diputadail u múuch’meyajil miatsil, Nora Pérez Pech, leti’e máaxo’ob jo’olbes xíimbalil yéetel u sak nook’o’ob, ka’alikil u machmajo’ob xan kib.

Ka’alikil táan u xíimbalo’obe’, j paaxo’obe’ tu k’ayajo’ob boleros ti’ le noj kaaja’, tu’ux macha’an xan kib, gloobos yéetel nikte’. Yaan aj xíinximbal máako’obe’ ku chéen wa’atal u cha’ant u máano’ob. Ka’alikil j k’aayo’obe’ táan u juumsiko’ob Solo tú beeta’an tumen Alejandro G. Rosas, yaan uláak’o’obe’ tu k’ayajo’ob Inolvidable beeta’an tumen Julio Gutiérrez, yéetel paachile’ ku yu’ubal Quisiera beeta’an tumen Guty Cárdenas.

“This is torova”, ku ya’alik juntúul táanxelil máak ti’ máax láak’intik. Juntúul ko’olel naats’ yanik ti’ u kúuchil balts’am Peón Contrerase’, táan u tsikbaltik ti’ u yéet binako’obe’, ba’axten ku beeta’al le k’iimbesaja’.

Yanchaj xan k’aayo’ob beeta’ab tumen Unión de Trovadores Yucatecos, tu’ux u’uya’ab k’aayo’ob beeta’an tumen Pepe Domínguez. U paaxil trovae’ jump’éel ba’al jach u’uya’ab te’e k’iimbesajo’, ts’o’okole’ ka k’uch máak tu yáamil Palacio Municipale’, yanchaj kex 20 u túul aj paaxo’ob tu k’ayajo’ob boleros tak chúumuk áak’ab.

Máako’obe’ tu t’u’ulpachtajo’ob tu’ux ku yúuchul xíimbal, wa ku páa’tajo’ob tak Plaza Grande, tu’ux yanchaj u ya’abil jo’ilo’ob ti’al u páa’tiko’ob ka u chuk chúumuk áak’ab.

Te’e súutuko’, máax ku beetik u maestros de ceremoniasile’ na’ak tak te’e escenario yéetel tu páayt’antaj tuláakal le máaxo’ob tu much’ajuba’ob te’elo’ ti’al u k’a’ayal mañanitas ti’ u noj kaajil Jo’.

Ma’ xáanchaje’, káaj u wa’ak’al sáasilo’ob xáanchajo’ob jayp’éel minutos yéetel uláak’ sáasilo’obe’ ti’ j báano’ob yóok’ol Palacio Municipal, ka’alikil táan paax yéetel papax k’ab.
Jujump’íitil úuchik u bin u náachtal máak, ba’ale’ ich noj kaaje’ láayli’ yaan bar yéetel café je’ek’ab, beyxan aj meyaj k’abo’ob ku yantalo’ob Parque Hidalgo p’áato’ob tak jach tu sáastal.