Cha'ane' ku jutik pak'o'ob, ku ya'alik Alfonso Cuarón

Ku ya'alal b'al ti' Yalitza Aparicio yóok'olal u búukinaj ti'al Globos de Oro

Ap, Afp y Pl
Oochel Ap
K'iintsil

Los Ángeles, Estados Unidos
Martes 8 ti' enero, 2019

U cha’anil Roma, beeta’an tumen Alfonso Cuarón, jach chíimpolta’ab ka’awjeak ichil Globo de Oro tumen je’ets’ beey u asab ma’alo’ob cha’anil ich táanxel t’aanil, ti’al beyo’ u nats’ik México ti’ Óscar, noj chíimpolal ku yaayanta’al. Ts’o’okole’, j beet cha’ane’ tu k’amaj xan chíimpolal tu yóok’olal jach ma’alo’ob úuchik u jo’olbesik meyaj, ba’ale’ Bohemian Rhapsody, leti’e’ cha’an chíimpolta’ab beey u asab ma’alo’obilo’.

“U jach utsil ba’al ti’ cha’ane’, leti’ u beetik u júutul pak’o’ob, ts’o’okole’ ku beetik u núup’ul miaatsilo’ob, tu’ux ku páajltal k k’áatali’, u páajtalil u yúuchul le je’ela’, le túumben ba’ax ku yila’alo’ yéetel le túumben icho’obo’, ku ts’áakto’on u páajtalil k ilike’, kex tumen yaan jela’antako’obe’, ma’ u k’áat u ya’al wa ma’ k k’ajóolo’obi’. Ku káajal k na’atike’, yaan u jejeláas ba’alo’ob ku nup’iko’on ichilo’on”, beey úuchik u ya’alik Cuarón tu súutukil úuchik u k’amik chíimpolal jts’a’ab ti’, tu kúuchil Hotel Beverly Hilton, ti’ u noj kaajil Beverly Hills, California, ichil u 76 u téenal u k’u’ubul le chíimpolalo’oba’.

“Le cha’ana’ ma’atáan u páajtal in beetik ka’ach wa ma’ u yantal ka’ach boonilo’ob beet in súutul máaxen te’e k’iino’oba’, tu ya’alaj táanil ti’ u níib óoltik u baatsil yéetel ti’ México”. U cha’anil Romae’, láayli’ xan ch’a’achibta’ab beey u asab ma’alo’ob guiónil.

Jats’uts cha’an beeta’ane’, tu ch’a’aj u yóol ti’ u k’a’ajesajil bix úuchik u máansil paalil Alfonso Cuarón, tu tséel u x kananil, tu káajbal u ja’abilo’ob 70, chikbesa’an chéen ich sak yéetel booxe’, tu baantail colonia Roma ti’ u Noj Kaajil México, tu’ux líik’ij. Ts’o’okole’ máan táanil ti’ u cha’anil Capernaum, beeta’an tu lu’umil Líbano; Girl, ti’ u lu’umil Bélgica; Never Look Away, ti’ u lu’umil Alemania, yéetel Shoplifters, ti’ u lu’umil Japón.
Tu ts’áaj jejeláas níib óolalil

J beet cha’ane’ tu ts’áaj u níib óolalil ti’ Yalitza Aparicio yéetel ti’ Marina de Tavira, tu ka’atúulalo’ob ti’ kulukba’alo’ob ichil máax ku cha’ano’ob, tu yóok’olalo’obe’ tu ya’alaje’ jach jak’a’an u yóol tu yóok’olal meyaj tu beetajo’ob ti’ le cha’ana’ yéetel tu ya’alaj mina’an u xuulil u ts’áak’ u níib óolalil ti’ob.

Ka’aj ts’o’oke’, tu súutukil úuchik u k’amik Globo de Oro tu yóok’olal u jach ma’alo’ob jo’olbesajil meyaj tu beetaje’, Cuaróne’ tu ya’alaj: “le cha’ana’ jo’olbesa’ab tumen Libo, in na’ yéetel in baatsil, ba’ale’, u jach k’a’ananil ba’ale’, leti’ kúuchilo’, le nuxi’ kúuchil tu’ux líik’eno’ yéetel tu’ux tin ch’a’aj in beel”, beyxan tu ch’a’aj u súutukil ti’al u níib óoltik tuka’atéen u lu’umil yéetel tu jets’aj chíimpolale’ u ti’al u paalal.

Romae’ ku chikbesik Cuarón tu’uka'atéen ti’u lu’umil México, beey juntúul máak ku beetik cha’ano’ob ti’ jejeláas lu’umo’ob, lik’ul u k’iinil tu ts’áaj k’ajóoltbil u yáax meyajil Y tu mamá también, tu ja’abil 2001, tu’ux ch’a’achibta’ab ichil u chíimpolalo’ob Globos yéetel Óscares.

Ichil meyajo’ob u beetmaj beey j jo’olbesajil cha’ane’, ti’ yaan Grandes Esperanzas, Harry Potter y el prisionero de Azkaban, Hijos del hombre yéetel Gravedad; le ts’ooka’, tu k’amaj tu ja’abil 2014 u chíimpolalil Globos de Oro yéetel Óscar.

Yanchaj u máan maanal ti’ 60 ja’abo’ob ti’al ka beeta’ak tuka’atéen tumen Cuarón, ba’ax ts’o’okili’ u yáax beetik ti’ u cha’anil Tizoc, mexikanail cha’an ti’ u ja’abil 1958 tu’ux táakpaj Pedro Infante yéetel María Félix, ts’o’okole’ tu náajaltaj Globo de Oro tu yóok’olal u asab ma’alo’ob táanxelil cha’an.

U múuch’kabil Asociación de la Prensa Extranjera de Hollywood, máax k’ubik Globos de Oro, ma’atech u táakbesik táanxelil cha’ano’ob ti’al u asab ma’alo’obil cha’an, le beetik Romae’ ma’ táakbesa’ab ichil u noj jaatsili’. Ma’ leti’ u yóol Premios de la Academia –los Óscares–, ch’a’ano’ob yaan u ch’a’achibta’alo’obe’ ku k’a’ayatal tu k’iinil 22 ti’ enero; yéeyajilo’obe’ káajo’ob jo’oljeak lunes yéetel u k’u’ubul chíimpolalo’obe’ yaan u beeta’al 24 ti’ febrero.

Ka tu k’amaj chíimpolalo’obe’, Cuarón tu ya’alaj Romae’ “leti’e’ yáax cha’an tin beetaj x ma’ saajkili’ yéetel tu’ux tu ts’áaj tuláakal in wóol”.

Ti’ redes socialose’ jach jóok’ u tsikbalil yóok’olal u nook’il tu búukintaj Yalitza Aparicio tumen jach ma’ bin jats’uts bini’.