Ti' jump'éel ja'abe' ku noj yaajtal kex 700 mil u túul k'oja'ano'ob ichil u najil ts'akyaj

Mantats’ ku yúuchul tumen ma’atech u cho’obol ba’al tu beel

Ángeles Cruz Martínez
Oochel Rodrigo Díaz Guzmán
K'iintsil

Ciudad de México
Viernes 11 ti' enero, 2019

Tu lu’umil Méxicoe’ noj yaajtal kex 700 mil u túul máako’ob ti’ najilo’ob ts’akyaj. Ichil uláak’ ba’alo’obe’, ku yúuchul tumen ma’atech u cho’obol ba’al je’el bix unaje’, beyxan máake’ ma’atech u p’o’ok u k’ab tu beel yéetel ma’atech u yantal asepsia ichil quirófanos. Ts’o’okol xane’, ma’ no’oja’an u péektsilta’al campañas ichil aj ts’akyajo’ob yéetel u aj áantajilo’ob, láayli’ yaan ba’al ma’ no’oja’an u beeta’ali’ mix u tukulta’ali’, je’el bix u tuukulil ti’al u kíinsa’al tuláakal gérmeneso’obe’ chéen k’a’abéet gel antibacterial, beey úuchik u ya’alik José Pablo Sánchez, máax jo’olbesik u mola’ayil Lavadoras y Máquinas de Presión (Laympress).

Ts’o’ok maanal ti’ 30 jaabo’ob úuchik u káajal u meyajtik le je’ela’, leti’e’ tu ya’alaje’, máaxo’ob jo’olbesik u mola’ayilo’ob toj óolale’ ma’ u ch’a’anukto’ob jump’éel talamil k’a’anan u ts’aatáanta’al ichil u kúuchilo’ob ts’akyaj, tumen jump’éel ti’ le ba’alo’ob mantats’ u yu’ubal ichil máaxo’ob ku yoksa’al ti’al u ts’a’akalo’ob, beey je’ets’a’an tumen Secretaría de Salud (Ssa).

Kin páa’tik ka ts’aatáanta’ak tumen u túumben jala’achilo’ob oka’ano’ob meyaj ti’ u lu’umil México, ti’al ka xan chíimpolta’ak je’el bix k’a’abéete’, tumen le je’elo’, je’el xan u beetik u líik’sa’al taak’in yéetel ch’éensa’al u xookil le máaxo’ob ku kíimilo’ob tu yóok’olal le je’ela’. Ku tukulta’ale’, ku ya’alik, kex u 20 por cientoil máax ku yoksa’al terapia intesivae’ ku kíimil chéen tu yóok’lal jump’éel pak’be’en k’oja’an wa infección intrahospitalaria.

Ichil k’oja’an suuka’an u yila’ale’ ti’ yaan infección ti’ u beel wiix, neumonía, le ku yanta’alo’ob tu’ux ku xo’otol máak wa tu’ux ku beeta’al cirugía yéetel ku yantal xan le k’aaba’inta’an beey infecciones generalizadas.

Beey túuno’, Mercedes Sánchez, máax jo’olbesik Operaciones de Laympress, tu ya’alaje’ mina’an jump’éel xaak’al tu’ux ka jach je’ets’ek bix u yúuchul ba’al le ken pa’ak’ak wa ba’ax ti’ juntúul k’oja’an oksa’an ti’ u kúuchil ts’ak yaj. Ba’ale’ yaan jump’éel xak’al xook tu’ux mu’uch’ ba’ax chikpaj ti’ 54 u p’éel kúuchilo’ob ts’ak yaj táaka’ano’ob ichil institutos Mexicano del Seguro Social (IMSS), Seguridad y Servicios Sociales de los Trabajadores del Estado (Issste) yéetel Petróleos Mexicanos (Pemex).

Xaak’alile’ tu chikbesaj te’e mola’ayo’oba’, yanchaj u su’utul ichil jump’éel ja’abe’, maanal ti’ 30 mil millonesil pesos úuchik u ts’a’akal 347 mil 800 u túul máak yanchaj u p’áatalo’ob ichil u kúuchil ts’ak yaj kex uláak’ lajun p’éel k’iino’ob, u ya’abil; 20 por cientoe’ yanchaj u yoksa’al tu jaatsil terapia intensiva, yéetel uláak’ 20 por cientoe’ yanchaj u xo’otol wa u beeta’al intervención quirúrgica.

Jach óotsil u p'o'ok u k'ab máaxo'ob ts'aatáantik k'ojano'ob

U kanik u p’o’ok u k’ab tu beel máax ku yantal u yokol u yil wa u meyajt juntúul k’oja’ane’, je’el u beetik u ch’éejel tak u 20 por cientoil pak’be’en k’oja’an ti’ u kúuchilo’ob ts’ak yaj.

Beyxan leti’e’ tu ya’alaje’, k’a’abéet u beeta’al jump’éel nu’ukbesaj, ti’al le ken yanak u p’o’ok u k’ab máake’, u yojéeltik bix k’a’anan u beetik yéetel ka yanak tuláakal u nu’ukulilo’ob k’a’abéet ti’al u beetik (jabón, clorada ja’, ju’un ti’al u cho’obol k’ab, u xaakil ti’al u pu’ulul ta’ miis yéetel desinfectante). Beyxan k’a’anan jump’éel u nu’ukbesajil u p’o’obol quirófanos yéetel ti’al xan u jach ila’al ka yanak cloración mantats’ ichil cisternas.

Tu ya’alaje’, tu káajbalile’, ichil le 54 u p’éel kúuchilo’ob ts’ak yaj xak’alta’abob ti’ u ja’abil 2011, ila’abe’ yanchaj kex jump’éel ba’al ma’ chuka’an tu súutukil táan u p’o’ok u k’ab máak. Mix ba’al ts’o’ok u beeta’al ti’al u tukulta’al le je’elo’ ts’o’ok u k’e’exel. Mola’ayo’obe’ ku maniko’ob u nu’ukulilo’ob u cho’oko’ob ba’al, ts’o’okole’ ku k’a’abéetkunsa’al “je’el bix ku páajtal” tumen aj meyajo’ob te’elo’, kex tumen yaan nu’ukulo’ob no’oja’an u ti’al ka je’ets’ek ma’alo’ob u beeta’al asepsia óoli’ tu jach chuka’anil u 100 por cientoil, je’el bix xan nu’ukulo’ob je’el u yáantajo’ob ti’al u xu’upul taak’in je’el bix unaje’.

Quirófano’obe’ leti’e’ kúuchilo’ob asab sajbe’entsil ti’al u pa’ak’al k’oja’ano’ob. Unaj mantats’ u cho’obol tuláakal nu’ukulo’ob yéetel u esterilizarta’al ba’al, ba’ale’ unaj u k’a’abéetkunsa’al nebulización ka u beet u xu’ulul bacterias ku yantalo’ob te’ iik’o’. Mix jump’éel kúuchil ts’ak yaj yaan tu lu’umil México yaan u nu’ukulil ti’al nebulizar, beey úuchik u ya’alik José Pablo Sánchez.